Inngangur |
|
Fyrir mér eru ævintýri og þjóðsögur lifandi efniviður sem glæðir skilning minn á sjálfri mér og mannlegu eðli. Sem barn nærðist ég á þessum sögum. Þá lifði ég mig inn í háskann og spennuna, dró taum hetjunnar í hverri raun og fann léttinn hríslast um mig þegar flett var ofan af skessunum og þeim komið fyrir kattarnef. Ekkert sá ég athugavert við þau maklegu málagjöld sem fölsku drottningunni í Skessunni á steinnökkvanum hlotnuðust. Þið munið kannski að kóngur lét draga belg á höfuð hennar og berja hana í hel með grjóti og að því búnu festa hana aftan í ótemjur sem tættu hana sundur. Betur hefði huldukonan í Hafnanúp verið með hauspoka í samnefndri sögu svo Þórunn hefði ekki orðið fyrir þeirri ógæfu að mæta illu augnaráði hennar. Ég fékk í æð dyggðirnar sem áttu að prýða góða stúlku. Þórunn og hennar líkar voru hin fullkomna fyrirmynd. Þær voru hvers manns hugljúfi. En þótt Þórunn væri blíðlyndið holdi klætt, urðu örlög hennar ill. Nú læt ég mér detta í hug að það hafi einmitt verið vegna þess að hún lagði sig fram um að uppfylla kröfur tíðarandans sem samfundir hennar við huldukonuna urðu henni til bölvunar, því að auðvitað var Þórunn miklu stærri og meiri en knöpp og upphafin persónulýsing hennar gefur til kynna. En þetta skildi ég vitanlega ekki þegar ég var barn. Annað sem ég sé athyglisvert í þessari sögu með mínum fullorðinsaugum, er hve skýrt hún sýnir að það er viðhorf okkar til náttúrunnar sem ræður því hvort hún mætir okkur sem vinveitt eða fjandsamlegt afl. Við fyrstu sýn virðist Þórunni huldukonan líta vingjarnlega út til hennar en þegar óttinn hefur náð tökum á henni breytist huldukonan í illvætti. Sjálf er náttúran hlutlaus.
Nú kann einhver að spyrja hvað hafi knúið mig til að kafa í þessar arfsagnir. Mér finnst rétt að greina frá þeirri persónulegu reynslu hér, vegna þess að allt sem á eftir fer markast af viðleitni minni til að höndla það sem að baki þeirri reynslu býr. Ég nálgast því sögurnar sem hér eru til umfjöllunar út frá ákveðnu sjónarhorni. Þær hafa hjálpað mér að varpa ljósi á átök í mínu eigin sálarlífi og jafnframt glætt skilning minn á því hvers vegna við sem heild erum stödd þar sem við erum í dag. Túlkun mín er því í senn persónuleg og samfélagsleg. Þótt umfjöllun mín sé studd tilvísunum í fræðimenn sem hafa aukið við eða staðfest skilning minn á efninu, vil ég árétta að þetta er mín persónulega sýn á sögurnar og að ég tek mér frelsi til að hafa ímyndunaraflið með í för. En fyrst er að líta á hvað það var sem hratt leitinni af stað.
Það var eina nótt fyrir margt löngu að Þorsteinn frá Hamri birtist mér í draumi og gaf mér silfurmen. Þorsteinn frá Hamri er eitt af mínum eftirlætis ljóðskáldum og þótti mér draumurinn að vonum góður. Þetta var skömmu eftir að ég hafði lokið MA-ritgerðinni minni í íslenskum bókmenntum þar sem ég fjallaði um goðsagnaarfinn út frá kenningum svissneska sálfræðingsins Carls Gustavs Jung (1875-1961). Í gegnum þetta verkefni náði sálarfræði Jungs sterkum tökum á mér og þegar draumurinn um Þorstein og silfurmenið sótti mig heim, var ég í draumahópi undir handleiðslu jungísks sálfræðings úti í New York. Ég hélt þessu áhugamáli mínu kyrfilega leyndu fyrir vinum og vandamönnum hér heima, ekki síst samnemendum mínum úr Háskólanum. Þótt fræðimenn hefðu margir brennandi áhuga á þjóðsagnaarfi okkar, þótti mér einsýnt að þeir teldu sig hafna yfir hjátrúna og hindurvitnin sem nærðu þessar sögur og voru sprottin úr vangetu forfeðranna til að greina á milli ímyndunar og veruleika. Ég útskrifaðist því úr þessari fræðastofnun með þá tilfinningu að fræðileg þekking og viska fengin úr draumum væru ósamrýmanlegar andstæður. Ég setti fræðin með öðrum orðum á stall. Viðleitni mín til að hleypa ekki fram í dagsljósið svo mikilvægum þætti í sálarlífi mínu hefur ugglaust stuðlað að því að undirvitundin sendi mér drauminn um Þorstein og silfurmenið til að leiða mig út úr kreppunni. Pukur mitt var tilkomið af ótta við að verða að athlægi í fræðasamfélaginu fyrir að taka mark á draumum mínum. Ég hafði nefnilega sjálf verið haldin fordómum gagnvart þeim sem slíkt gerðu og nánast farið hjá mér þegar ég heyrði fólk tala um draumareynslu sína eins og alvörumál.
Það má spyrja hvað hefði gerst ef ég hefði ekki ansað þessari þöglu rödd sem talaði til mín úr sálardjúpunum og látið óttann ráða för. Ég hefði haldið feluleiknum áfram og ég hefði verið vansæl vegna þess að mér hefði fundist ég vera að svíkja eitthvað í sjálfri mér. Þegar slíkt ójafnvægi ríkir í sálarlífinu grípur undirvitundin til sinna ráða. Ef hún nær ekki til okkar með góðu, gerir hún það með illu, það er, hún sendir okkur martraðir á borð við þrettándu vísindakonuna í Þyrnirósu til að hrista upp í okkur. Hún æpir á okkur með sinni þöglu rödd: "Nú verður þú að breyta háttalagi þínu!"
Brísingamen Freyju var nærtæk hliðstæða við silfurmenið í draumnum. Í Fornaldarsögum Norðurlanda er sagt frá því hvernig Freyja eignaðist menið og ætla ég að rifja þá sögu stuttlega upp með tilvísun í grein sem ég birti árið 2004 undir heitinu "Helgar tíðir":
Freyja kemur að steini sem stendur opinn. Inni fyrir eru fjórir dvergar að smíða gullmen. Hún dregst að meninu, hana langar í það og hún býður fram gull og silfur og góða gripi. Dvergunum finnst hún að sama skapi hrífandi. Þeir gera henni skiljanlegt að þá skorti ekki gull og vilja þá borgun eina að hún sofi sína nóttina hjá hverjum þeirra. Hún gefur sig og kemur til baka með hnossið. (1)
Ég áttaði mig strax á að táknræn tengsl voru á milli nafns skáldsins í draumnum mínum og íbúa steinsins. Þegar ég fór svo að ígrunda hvernig Freyja hafði eignast Brísingamen varð ég miður mín yfir þeirri léttúðugu mynd sem sagan dregur upp af henni. Einn fræðimann sá ég vísa í orðróm þess efnis að gyðjan hefði selt meydóm sinn fyrir gullmen! Þetta þýddi að Freyja var hrein og klár hóra. Ég varð æf út í feður íslenskrar menningar fyrir að skopast að gyðjunni og sýna hana í svo neikvæðu ljósi. Þótt sagan eigi sýnilega rætur í eldfornri goðsögn er hún skráð á kristnum tíma og gegnsýrð af innrætingu. Athæfi Freyju er gert ógeðfellt og þess vegna ekki til eftirbreytni.
Með því að ég fór að grufla svo ákaft í þessu draumatákni komst ég í djúpar samræður við drauma-sjálf mitt sem leiddi til þess að menum og hálsfestum skaut ítrekað upp í draumum mínum. Tilgangur minn með því að segja þessa sögu er að vekja athygli á því að þessi eldfornu tákn eru lifandi veruleiki í sálarlífi okkar nútímafólks. Táknmynd sem hreyfir við dreymandanum með þessum hætti er besta mögulega tjáning dulvitundarinnar á einhverju efni sem er dreymandanum ómeðvitað en honum er nauðsyn að tileinka sér svo að hann nái að þroskast og fái uppfyllt gáfur sínar og hæfileika. Og til þess að koma erindi sínu til skila hamrar dulvitundin á því í nýjum og nýjum búningi ef með þarf, þar til dreymandinn grípur skilaboðin og veitir skilningi sínum út í lífið í gjörðum sínum eða atferli. Það er ekki nóg að skilja, manneskjan verður að breyta í samræmi við hinn nýja skilning. Endurtekningar af þessu tagi sjáum við í ævintýrum og þjóðsögum. Oft þarf þrjár atrennur til að hnossið komist í hendur hetjunnar og þar með lausnin á vandmálinu sem setti ferlið af stað. Í Olbogabarninu er það til að mynda þriðja systirin sem nær í eldinn og vísar þröngsýnu samfélagi sínu veginn út úr viðjum andlausrar efnishyggju og græðgi.
Smátt og smátt fór ég að átta mig á hvaða erindi þetta átti allt saman við mig. Oftast er það svo að persónur sem koma fram í draumum okkar standa fyrir eitthvað í sjálfum okkur. Og hvað ævintýrin varðar, er í jungískri hugmyndafræði litið svo á að persónurnar og samspil þeirra endurspegli átök í sálarlífi þeirrar aldar sem þau eru sprottin úr. Þorsteinn frá Hamri stóð fyrir löngun mína til að tengjast skáldinu og póesíunni í sjálfri mér. Mökin sem ég átti við Þorstein voru í gegnum ljóðin hans og þess vegna af andlegum toga. Við þau hafði ég náð djúpu sambandi og þau orkuðu sterkt á mig.
Þorsteini verður tíðrætt um þögnina, hið "þögla, dulda, eldforna, bak við allt..." Ég las ljóðin hans úti í Háskóla hjá Matthíasi Viðari Sæmundssyni sem varpaði fram spurningunni: "Hvaða þögn er þetta sem hann er að tala um?" Okkur nemendur setti hljóða. Góðu heilli lét Matthías þar við sitja. Hann áttaði sig á að svarið við þessu yrði hver að finna fyrir sjálfan sig. En með því einu að spyrja hafði hann sáð fræi.
Þeir samverkandi þættir sem ég hef rakið hér urðu til að knýja mig áfram í leit að skilningi á merkingunni sem í Brísingameni er fólgin. Þorsteinn nefnilega gaf mér ekki aðeins þennan silfurhálshring í draumnum, heldur einnig lyklahring úr silfri. Mitt var að finna lykilinn. Ég áttaði mig á að mök Freyju við dverga voru af andlegum toga og að Brísingamen, hnoss Freyju, er táknrænt afkvæmi þess andlega samræðis. Dvergarnir eru að smíða menið sem Freyja dregst að. Þeir eru skapandi vættir sem miðla vitundarverunni hugarmyndum úr sköpunarlind verunnar. Og eins og við vitum er hugmyndin til alls fyrst. Þegar við höfum meðtekið hana getum við snúið okkur að því að gera hana að veruleika og taka með því virkan þátt í sköpunarverkinu sem er í stöðugri mótun og endurmótun.
Talan fjórir er tákn fyrir heilleika eins og ráða má af fjórum kvartilum mánans, fjórum höfuðáttum, árstíðum, o.s.frv. Samband Freyju við náttúruna er þess vegna heilandi. Sérhverjum skapandi einstaklingi er nauðsyn að vera í tengslum við sína innri náttúru og táknmál sem tengist sköpun endurspeglar ævinlega samræði andstæðna í einhverri mynd. Mök karls og konu geta af sér líffræðilegt afkvæmi en samræði huga og sálar getur af sér táknrænt afkvæmi. Brísingamen Freyju er erkidæmi um slíkt afkvæmi. Það er hlutgerving fyrir dótturina Hnoss sem Freyja átti með eiginmanni sínum Óði. Í Gylfaginningu segir:
Hún giftist þeim manni er Óður heitir. Dóttir þeirra heitir Hnoss. Hún er svo fögur að af hennar nafni eru hnossir kallaðar það er fagurt er og gersemlegt. (2)
Í goðsögunni er Óður sannkallaður huldumaður sem ekkert er vitað um utan nafnið eitt en það þýðir í senn 'villtur andi' og 'ljóð'. Til að varpa frekara ljósi á samband Freyju og Óðs getum við hugsað okkur að Hulduljóð Jónasar Hallgrímssonar sem hefst á orðunum, "Skáld er ég ei, en huldukonan kallar," sé afspregi ástarsambands skáldsins við hulduna í brjósti þess.
Það var svo fyrir átta árum, að ég var beðin um að skrifa um Freyju fyrir uppflettirit um tákn. Þá var það sem ég fann lykilinn að Brísingameni og brotasilfur goðsagnanna tók óðar á sig heillegri og merkingarfyllri mynd. Á því augnabliki var mér farið líkt og Óðni þegar leyndardómur rúnanna laukst upp fyrir honum eins og greint er frá í Hávamálum: "nam ég upp rúnar, æpandi nam..." Þegar lausnin rennur upp fyrir okkur, vitum við með fullvissu að þetta er það sem við vorum að leita að.
Brísingur er eldsheiti en men er samhljóða indó-evrópsku rótinni men sem þýðir máni. Af sömu rót er runnið latneska orðið mens sem á merkingarlega skylt við þann óð sem sungið er um í Völuspá og við köllum sál. (3) Ævintýri Freyju vekur upp mynd af sólinni sem gengur undir og gefst "fereinum" mána sem sökkvir sér í eldheitt skaut hennar svo rauðar glæðurnar blæða undan biksvörtum lim hans og mynda logandi djásnið. Séð í þessu ljósi er Brísingamen táknrænt fyrir heilagt brúðkaup Freyju og Óðs sem á sér myndræna samsvörun í sólmyrkva á himni. (4)
Vegna þess hve skilgreining okkar á gersemi Freyju hefur einskorðast við hugmyndina um að það sé hálsmen hefur mönnum skotist yfir þá eldfornu táknmynd sem það á sýnilega rætur í, það er, "hvílubrögð" sólar og mána eins og þau birtast okkur í sólmyrkva á himni. "Svo á jörðu sem á himni" segir spakmælið. Úr þessum jarðvegi þykir mér sýnt að goðsögnin um Freyju og Brísingamen sé sprottin. Við sjáum hve kröftugt aðdráttarafl þetta himneska sjónarspil hefur enn í dag. Í tímaritinu Sky & Telescope rakst ég á þessa myndrænu lýsingu eftir Edwin L. Aguirre:
Ekkert jafnast fyllilega á við þá reynslu að sjá almyrkva á sól. Hvort heldur það er kolsvört kringla mánans með draugalega, perluhvíta kórónuna í bakgrunni, sólstrókarnir sem skipa sér eins og rúbínfesti umhverfis mánaröndina eða tilkomumikill demantshringurinn sem brýst fram undan djúpri mánadældinni, þá greiptist myndin af sólmyrkva að eilífu í huga áhorfandans. (5)
Við getum rétt ímyndað okkur hversu sterkt þessi sýn hefur orkað á konur og karla í árdaga.
Þetta stórbrotna náttúrufyrirbæri ól af sér táknmynd sem menn hafa kallað hieros gamos, það er, 'heilagt brúðkaup', og gegndi hún meðal annars mikilvægu hlutverki í gullgerðarlist miðalda. Samkvæmt skilgreiningu Jungs er 'heilagt brúðkaup' erkitýpa sem myndar brú á milli dulvitundar og hins meðvitaða huga og stuðlar þannig að skapandi samruna andstæðna. Við slíkar aðstæður getum við sagt að gamla sjálfið deyi um leið og nýr skilningur breytir lífssýn og hegðun einstaklings eða samfélags.
Sé Brísingamen skoðað út frá hugmyndinni um hálsmen þá tengir hálsinn líkama og höfuð og er því í táknrænum skilningi brú sem tengir líkamlega skynjun, hvatir og tilfinningar við hugsunina. Sem miðstöð tjáningar er hálsinn hliðið sem opnar innri upplifun leið út í heim. Goðsagan hermir að Freyja hafi kennt ásum seið og ímynda ég mér, að sem einkennisgripur hennar hafi Brísingamen undirstrikað hlutverk hennar sem völva. Sumir hafa séð auga Guðs út úr þessari náttúrumynd og má þá velta fyrir sér hvort hugmyndin um tár Freyju sem var gull rautt sé runnin af sömu rót. (6)
Sem frjósemisgyðja var Freyja persónugervingur Sólar og af fornu skáldskaparmáli má ráða að Máni var talinn vera af jötnaættum. (7) "Þursa líki þyki mér á þér vera," segir Ása-Þór við dverginn Alvís sem er kominn til híbýla guðsins að sækja dóttur hans og gera hana að brúði sinni. (8) Þarna er ekki gerður skýr greinarmunur á dverg og þursa. Í norsku rúnakvæði frá tólftu eða þrettándu öld segir: "Þurs veldur kvenna kvillu" en í öðru íslensku sem talið er vera frá fimmtándu öld: "Þurs er kvenna kvöl." Sýnt er að þursinn tengist blæðingum kvenna eins og nánar verður reifað í túlkun á sögunum sem fara hér á eftir. Ég gríp hér aftur niður í grein mína "Helgar tíðir" sem fyrr var nefnd:
Máninn hafði töframátt og það höfðu konur einnig þegar þær voru á blæðingum en þær tengdust jafnan nýju tungli, þegar sól og máni eru samtengd sem kallað er og nóttin dimm. Tíðablóð gyðjunnar seytlar í feluorðum og hálfkveðnum vísum um goðsagnir feðraveldisins. Í þjóðsögum síðari tíma hefur gullin uppspretta hennar umbreyst í staðnaðan pytt, sem vekur ugg og laðar í senn. Í því djúpi liggur fólginn lykill að sköpunarkrafti kvenna og sjálfi.
Að ofan vék ég að persónulýsingu Þórunnar í Huldukonan í Hafnanúp og þeim sterku áhrifum sem staðalmyndir af þessu tagi hafa. Þegar ég var að velta þessu fyrir mér, áttaði ég mig á að í Fósturlandsins Freyja, ljóði séra Matthíasar Jochumssonar sem er helgað minni kvenna, er haldið á loft áþekkri kvenímynd og gert var á öld Þórunnar. Við komumst við og föllum fyrir þessum gamla brag enn í dag. Konan, hafin á stall, brosir blítt í gegnum gullin tár. Körlum er vissulega einnig sniðinn stakkurinn í ljóði Gríms Thomsens Táp og fjör og frískir menn en þar lætur Grímur djúp og blá hvarmaljós tápmikilla og hugprúðra hetja brosa hjá blíðum drósum. Skyldi þetta ekki vera óskaímynd karlsins af konunni?
Sé til samanburðar gluggað í kvenlýsingar hjá Jóni Árnasyni í formálanum um tröll, stangast þær að vonum á við hina upphöfnu mynd af blíðum konum: "Þykir skass, skessa eða flagð og önnur slík lastmæli um konur og eru ekki höfð um aðrar en þær sem óhemjuskepnur eru að einhverju leyti eða bryðjulegar." Mér var ekki skemmt ef mér hlotnuðust nafnbætur af þessu tagi á uppvaxtarárum mínum. Í dag eru konur trúlega farnar að líta slík uppnefni jákvæðari augum, því að þær eru nú smám saman að átta sig á að þær búa yfir krafti sem þær hafa um aldir ekki haft aðgang að, vegna þess að honum hefur verið stökkt inn í hella eða sökkt á hafsbotn.
Þegar ég rýni í lýsinguna á Freyju í þeim örfáu myndbrotum sem goðsagnirnar bregða upp af henni, sé ég að hún er fjarri því alltaf blíð og brosandi. Í Þrymskviðu er hún líkari bóndadóttur í hellismunnanum í Fossvallabóndanum en nokkurn tíma lýsingu séra Matthíasar. Þarna hvæsir Freyja svo Ásgarður leikur á reiðskjálfi og svo tútnar hún út af reiði að Brísingamen hrekkur upp. Í Frá Freyju og dvergum er Freyja sterk kona sem setur sín mörk og stendur fast á sínu:
Hún átti sér eina skemmu. Hún var bæði fögur og sterk, svo að það segja menn að ef hurðin var aftur og læst, að enginn maður mætti koma í skemmuna án vilja Freyju. (9)
Í janúar 2007 rakst ég á tilkynningu um fyrirlestur um náttúrutúlkun á vegum Umhverfisstofnunar. Þar segir fyrirlesarinn, Sigþrúður Stella Jóhannsdóttir: "Það vill gerast að fólk óttist náttúruna vegna þess að það þekkir hana ekki, og þá um leið er hætt við að við viljum beita náttúruna valdi og beisla hana - stundum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum." (10) Þessi orð leiddu huga minn að Fossvallabóndanum. Sú saga sýnir að sem líkamleg vera býr konan yfir náttúrulegum krafti sem ógnar og prestunum hugnast illa. Hún er dæmi um það að menn hafa ekki aðeins óttast hin ytri náttúruöfl heldur og náttúru konunnar sem þeir hafa beitt valdi og beislað með misjöfnum meðulum. Við könnumst öll við viðkvæðið: Oó, það er þessi gállinn á henni núna! Hún er á túr, greyið. En við áttum okkur kannski ekki á að háð og aðhlátur eru kúgunartæki, sprottin af ótta.
Við getum brugðist við bælingu með því að veita pressunni útrás í hamslausri reiði (eins og bóndadóttir í Fossvallabóndanum) eða beygt okkur undir hana og byrgt hana inni með neikvæðum afleiðingum fyrir líkama og sál (eins og Þórunn í Huldukonan í Hafnanúp). Það sem við þráum er að vera við sjálf, að finna okkar eigið hljóðfall og blómgast á eigin forsendum. En til þess þurfum við að vera í góðum tengslum við rætur okkar og vera okkur meðvitandi um að það eru ekki aðeins staðalmyndir menningarinnar sem við eigum í átökum við, heldur einnig tiltekin öfl sem eru að verki innra með okkur, eins og til dæmis Freyja. Ef sérhver kona ber Freyju í sér, eins og ljóð Matthíasar gefur í skyn, er okkur líka nauðsynlegt að vita fyrir hvað Freyja stendur svo að við vitum hvað við er að etja. Auðvitað er Freyja líka fyrir hendi í körlum og í því liggur vandi okkar kvenna að myndin sem við fáum af henni í goðsögunum, og ljóði séra Matthíasar, er sett fram frá karllægu og kristnu sjónarhorni. Hjalti Skeggjason lögmaður og kristniboði kallaði Freyju grey (þ.e. tík) á alþingi árið 999, séra Matthías Jochumsson lofsyngur hana sem blíða vanadís sem brosir í gegnum tárin. Er nema von að við spyrjum: hver er eiginlega Freyja? Á þessum tímum firringar manns frá manni þegar sýnt er að heimur stefnir í auðn, tel ég að okkur sé það beinlínis lifsnauðsynlegt að komast í tengsl við þessa gyðju ástar og frjósemi. Hugleiðingarnar sem hér fara á eftir eru viðleitni í þá veru.
Tilvísarnir:
1) Lesbók Morgunblaðsins, 3. apríl 2004. Grein mína "Helgar tíðir" er að finna á þessari vefsíðu undir "greinar". - Frásögnina "Af Freyju og dvergum" er að finna í "Sörla þætti" í Fornaldar sögur Norðurlanda, I.
2) Gylfaginning, XXXV.
3) Af ie. men er leitt lat. mensis og gr. men 'mánuður' og mene 'máni'. Í hinu fornenska söguljóði Bjólfskviðu kemur við sögu Brosingamene sem er jafnan nefnt í sama orði og Brísingamen Freyju. Úr þessum jarðvegi eru sprottin ensku orðin menstruation og menses sem standa fyrir blæðingar kvenna. (Webster's New World Dictionary, 1978).
Í grein sinni "On the Moon and Matriarchal Consciousness" hrekur jungíski sálfræðingurinn Erich Neumann "viðleitni" orðsifjafræðinnar til að aðgreina "mána"-rótina men frá latneska orðinu mens sem stendur fyrir andann (spirit) og stilla þeim upp sem andstæðum. Neumann rekur hvort tveggja merkingarsviðið aftur til sömu frumrótar í sanskrít, mati-h, sem annars vegar þýðir 'hugsun, ásetningur' en hins vegar 'mæling, vitneskja, fróðleikur', og hann hnykkir á því að sú margþætta merking sem þaðan hefur kvíslast eigi sér eina óskipta rót. Sú rót sé "mána-andinn" og jarðvegur hennar hjartað. (Spring 1954, bls. 84-85; 90).
"Óð gaf Hænir," segir í Völuspá (v. 18) þar sem greint er frá sköpun mannsins. Í útskýringum á þessu vísuorði telur Sigurður Nordal orðið óðr "samsvara alveg" latneska orðinu mens og hann skýrir það svo: "Óðr er 'guðsneistinn' í manninum, sem verður fyrir áhrifum æðri afla... Því heitir skáldskapur óðr, og því er skáldamjöðurinn varðveittur í Óðreri (Óð-hræri)." (Völuspá, bls. 73).
4) Tilvísun í grein mína "Helgar tíðir" í Lesbók Morgunblaðsins, 3. apríl 2004. Sjá tengil í "greinar" á þessari vefsíðu.
5) Edwin L. Aguirre. "Imaging a Solar Eclipse" í Sky & Telescope - http://www.skyandtelescope.com/howto/astrophotography/3070066.html
6)Í The Cassandra Complex: Living with Disbelief (1988), kallar Laurie Layton Schapira hið sannleikssjáandi þirðja auga "the dark vaginal eye of the goddess", bls. 111.
7) Rudolf Simek. 1993. Hugtök og heiti í norrænni goðafræði. Ritstj. Heimir Pálsson. Ísl. þýð. Ingunn Ásdísardóttir, bls. 166.
8) Alvíssmál, vísa 2.
9) "Frá Freyju og dvergum" í Fornaldar sögur Norðurlanda, I, bls. 368.
10) Fréttblaðið, 14. janúar 2007.
Þyrnirósaúr Ævintýrabók Steingríms Thorsteinssonar |
|
Einu sinni fyrir alda öðli voru konungur og drottning. Þau sögðu á degi hverjum: "Ó, að við eignuðumst barn," en þeim varð ekki að ósk sinni. Það var einhvern dag, er drottning var í baði, að krabbi skreið upp á land úr flæðarmálinu og sagði: "Þú munt fá það, sem þú æskir, og eignast dóttur."
Spásaga krabbans rættist, og ól drottning meybarn svo fagurt, að konungur kunni sér ekki læti fyrir fagnaðar sakir og bauð að halda almenna gleðihátíð. Til þeirrar hátíðar bauð hann ekki aðeins ættingjum og vinum, heldur einnig vísindakonum, til þess að þær yrðu allar hollar og velviljaðar barninu. Voru þrettán í ríki hans, en með því hann átti ekki nema tólf gulldiska til að bera á borð fyrir þær, þá gat hann ekki boðið hinni þrettándu. Komu nú þær, er boðnar voru, og er hátíðin var á enda, þá gæddu þær barnið undragáfum sínum. Ein gaf því skírlífi, önnur fríðleik, þriðja auðlegð, og þannig veittu þær barninu hver af annarri allt, sem ágætast er til í heimi. En rétt sem ellefu voru búnar að mæla fram óskir sínar, kom sú þrettánda, sem ekki var boðin, og var henni í hug að hefna sín. Kallaði hún þá og sagði: Kónsgdóttir skal á fimmtánda ári stinga sig á snældu og detta dauð niður."
Þá gekk hin tólfta fram, sem enn átti ósk sína ósagða; gat hún að vísu ekki brugðið hinu illa dómsatkvæði, en linað gat hún það og mælti því: "Samt skal kóngsdóttirin ekki deyja, heldur liggja heila öld í dauðadái."
Konungur vonaði samt, að sér mundi takast að geyma barn sitt fyrir illspá þessari og lét nú boð út ganga, að öllum snældum skyldi eytt verða í ríki sínu. En það rættist allt á kónsdóttur, sem vísindakonurnar höfðu um mælt, því hún varð svo fögur, siðgóð, ljúflát og vitur, að allir, sem litu hana augum, hlutu að unna henni hugástum.
Svo bar til einn dag, að konungur og drottning voru ekki heima, en dóttir þeirra var ein eftir í höllinni, og var hún þá fullra fimmtán ára. Gekk hún þá hingað og þangað eins og henni lét lyst til og skoðaði stofur og herbergi; loksins bar hana að turni nokkrum gömlum. Gekk hún þá upp eftir mjóu riði og kom að lítilli hurð; stóð gulllykill í skránni; sneri hún honum og hrukku dyrnar upp; kom hún í dálitla stofu og sat í henni kerling og var í óða önn að spinna hör. "Hvað ert þú að starfa hér, móðir góð!" segir kóngsdóttir. - "Ég er að spinna," anzar kerling og kinkar kollinum. - "En hvað hún snarsnýst grey-skömmin sú arna!" sagði kóngsdóttir, tók af henni snælduna og ætlaði að fara að spinna. En óðara en hún hafði snert á snældunni, rættust ummæli spákonunnar, og stakk hún sig á teininum.
Í sama vetfangi hné hún til jarðar og rann á hana þungur svefnhöfgi. Konungur og drottning komu nú heim, og sofnuðu þau einnig ásamt öllu hirðfólkinu. Hestarnir sofnuðu í hesthúsinu og hundarnir í garðinum, dúfurnar á þakinu og flugurnar á veggnum. Loginn, sem brann á eldstónni, hægði á sér og sofnaði; steikarahljóðið þagnaði og kjötið hætti að stikna; matreiðslumaðurinn ætlaði að rjúka í eldasveininn og hárreita hann, af því honum hafði eitthvað á orðið, en það fórst fyrir; hann sleppti honum og sofnaði. Þannig færðist svefn og dauðakyrrð yfir allt, sem lifði og lífsanda dró.
Þá tók að gróa þyrnigerði kringum höllina, og óx það ár frá ári, unz það náði hringinn í kring og tók upp yfir hana, svo að hennar sáust engin mót, ekki svo mikið sem veðurvitarnir á þakinu. En hvarvetna í landinu varð hljóðbær sagan um hina yndisfögru, sofandi Þyrnirósu, því svo var kóngsdóttirin kölluð, og komu öðru hverju konungasynir og ætluðu að brjótast gegnum gerðið inn í höllina. En það voru engin tiltök, því það var eins og þyrnarnir þrifu krumlum hver í annan; festust konungasynirnir þannig á milli þeirra og dóu aumkunarverðum dauða.
Liðu nú mörg, mörg ár og átti kóngssonur nokkur ferð um landið; sagði gamall karl honum frá þyrnigerðinu og gat þess, að trú manna væri, að höll stæði að baki þess, en í höllinni svæfi fögur kóngsdóttir, er Þyrnirósa héti, og öll hirðsveitin ásamt henni. Hann sagði honum og eftir frásögn afa síns, hvernig farið hefði fyrir konungasonum þeim er komið hefðu til þess að brjótast gegnum þyrnigerðið, að þeir hefðu orðið fastir í því og látið líf sitt með miklum harmkvælum.
"Ekki læt ég mér af slíku hugfallast," sagði kóngssonurinn ungi, "ég vil brjótast í gegnum gerðið og sjá hana Þyrnirósu fögru." Gamli karlinn reyndi á allan hátt að telja honum hughvarf, en það var með öllu árangurslaust.
En nú hittist svo á, að daginn sem kóngssonur kom, var hundrað ára skeiðið út runnið. Þegar hann kom að þyrnigerðinu, þá var það allt saman orðið að stórum og fögrum blómum, er lukust í sundur af sjálfu sér, svo að hann komst inn í gegnum heill og óskaddaður, en á eftir honum laukst allt saman aftur og varð að gerði eins og fyrr. Kom hann nú í höllina. Sváfu hestar og flekkóttir dýrhundar í hallargarðinum, en uppi á þakinu sátu dúfur og höfðu stungið höfðunum undir vængi sér. En er inn kom, sá hann flugurnar sofandi á veggjunum. Matreiðslumaðurinn í eldhúsinu hélt ennþá hendinni á lofti, buskan sat með svarta hænu, sem hún var að reita. Gekk kóngssonurinn því næst lengra inn, og kom þar að, er hirðfólkið lá þar allt sofandi í hrúgu og kóngur með drottningu sinni ofan á. Hélt hann ennþá áfram og kom loksins að turninum og lauk upp hurðinni að litlu stofunni, sem Þyrnirósa svaf í.
Lá hún þar inni og var svo yndisfögur, að hann gat ekki litið af henni augum sínum, og laut hann ofan að henni og kyssti hana. En er hann hafði gefið henni kossinn, þá lauk hún upp augunum, vaknaði af dáinu og leit hýrlega til hans. Gengu þau nú bæði ofan, og vöknuðu þau konungur og drottning ásamt öllu hirðfólkinu; gláptu menn þar hverjir á aðra og ráku upp stór augu. Hrossin í garðinum stóðu upp og hristu sig, dýrhundarnir brugðu á leik og dingluðu rófunum, dúfurnar reistu höfuðin upp undan vængjum sínum og flugu út á akur; flugurnar tóku að skríða eftir veggnum, eldurinn lifnaði í eldhúsinu og logaði vel, svo maturinn soðnaði, en steikin suðaði; matreiðslumeistarinn rak eldasveininum rokna löðrung, svo að hann æpti við, og eldabuskan reitti af hænunni það sem eftir var af fiðrinu. Drakk nú kóngssonur brullaup til Þyrnirósu, og lifðu þau ánægð hvort með öðru allt til æviloka.
 |
túlkun sögunnarfyrirlestur fluttur í MH í janúar 2005 |
Blæðingar kvenna hafa löngum verið hjúpaðar leyndardómsfullri þögn í menningu okkar. Í ævintýrum, goðsögum og þjóðsögum er jafnan fjallað um þetta þema undir rós. Og vegna þess hve blæðingarnar hafa verið faldar í lífi okkar og menningu, litu menn einatt framhjá þeim í túlkun sinni á þessum fornu sögum. Í dag heyrir það ekki til tíðinda að ævintýrið um Þyrnirósu sé túlkað sem kvendómsvígsla. Í þessari umfjöllun mun ég leitast við að draga gjafir 13. vísindakonunnar fram í dagsljósið og skoða hvað raunverulega í þeim felst. Ævintýrið um Þyrnirósu lætur að því liggja að það sé eitthvað dýrmætt. Gjöf er sama og gáfa en við sjáum Þyrnirósu ekki neyta þeirra gáfna sem blæðingunum tengjast í sögunni, heldur sjáum við hana trúlega fyrst og fremst fyrir okkur sem yndisfagra gjafvaxta stúlku sem margir girnast og hugprúður kóngssonur vekur loks til lífsins. Við fyrstu sýn kynni svo að virðast sem ævintýrið festi í sessi hefðbundna hlutverkaskiptingu kynjanna sem hefur verið ágreiningsefni í samfélagi okkar undanfarna áratugi. Ef við nálgumst söguna á dýpra plani, áttum við okkur á að hugsanlega er þar þó ekki allt sem sýnist.
Ævintýri gerast á óskilgreindum tíma á óskilgreindum stað: "Einu sinni fyrir alda öðli voru kóngur og drottning..." þannig hefst sagan af Þyrnirósu. Atburðarás þeirra á sér stað í tímalausri eilífð og lýsir dramatískum átökum í sálarlífi mannkyns. Þótt ævintýrin séu sprottin úr eldfornum hugarheimi, sjáum við þar glímt við sömu grundvallarspurningar og sækja á okkur enn í dag. Á yfirborðinu virðast þessar sögur órafjarlægar þeim veruleika sem við þekkjum en nú hafa menn áttað sig á að þær hafa að geyma hvað tærasta mynd af grundvallarmynstrum mannssálarinnar. Þyrnirósa er fulltrúi fyrir innri veruleika allra stúlkna. Hún er það sem kallað er erktýpa (sjá tengil í ARAS: Archive for Research in Archetypal Symbolism hér að neðan þar sem lesa má skilgreiningu Carls Jung á erkitýpu). Allar stúlkur eiga það sameiginlegt að breytast úr barni í kynþroska veru þegar þær byrja á blæðingum. Það er svo aftur háð umhverfi og aðstæðum hvernig hver einstök stúlka upplifir þær djúpstæðu breytingar sem eiga sér stað innra með henni á þessum tímamótum.
Í mörgum hefðbundnum ættbálkasamfélögum grundvallast kvendómsvígsla á tilteknum helgisiðum. Í okkar menningu miðast upptaka einstaklingsins í fullorðinna tölu við ferminguna. En fermingin tengist í engu þeim líffræðilegu og sálrænu breytingum sem unglingurinn er undirseldur þegar hann yfirgefur áhyggjulausan aldingarð bernskunnar og heldur út í viðsjálan heim hinna fullorðnu. Þótt nú sé í auknum mæli farið að líta á fyrstu blæðingar stúlkna sem tilefni til fagnaðar, gera þær sér kannski ekki fyllilega ljóst hvaða gjafir þeim eru gefnar. Ævintýrið um Þyrnirósu getur hjálpað okkur að varpa ljósi á þetta.
Eins og önnur ævintýri hefst þessi saga á skorti. Það er eitthvað sem vantar. Og það er krabbi sem skríður upp úr sjónum sem setur atburðarásina af stað. Hvar skyldum við hitta fyrir talandi krabba? Í draumum. Ævintýrin eru sprottin úr draumum og sýnum fólks sem stóð nærri náttúrunni og gerði ekki skýran greinarmun á innri og ytri veruleika, á draumi og vökureynslu. Þessu fólki gat þótt fullkomlega lögmætt að segja frá undrum næturinnar án þess að geta þess að um draum hefði verið að ræða.
Það er ekki óalgengt að dýr sæki okkur heim í draumi og oftar en ekki skynjum við erindi þeirra þótt ekki sé það sett í orð. Þessi draumadýr eru tákn fyrir tilteknar hvatir og eðliseiginleika sem við erum okkur ómeðvituð um að við búum yfir. Ef okkur dreymir t.d. hund, myndum við velta fyrir okkur hvað það er sem einkum einkennir hunda - þeir eru til að mynda sérlega næmar skepnur og ratvísar og getum við þá ráðið af viðskiptum okkar við dýrið í draumnum, og tilfinningunum sem tengjast því, hvernig sambandi okkar við þessa náttúru í sjálfum okkur er háttað. Það sem skilur á milli okkar og fólksins sem ævintýrin eru upprunnin hjá er að við gerum okkur grein fyrir að við áttum ekki í samskiptum við raunverulegan hund, heldur er um að ræða draumtákn sem segir eitthvað um okkur sjálf. Það sem okkur er kannski ekki jafnljóst er, að draumarnir okkar leitast ávallt við að miðla okkur einhverju sem við erum okkur ómeðvituð um en værum betur sett með að vita.
Hundurinn er tamið dýr og nákomið manneskjunni. Öðru máli gegnir um krabba, blóðkalt dýr sem býr í djúpunum. Krabbinn er hér táknmynd fyrir eitthvað sem er órafjarlægt vitundarlífi manneskjunnar en er þó hluti af henni. Innilokaður í sinni skel, gefur hann til kynna leyndardóm sem örðugt er að komast að. Þetta þema endurtekur sig í læstu turnherberginu þar sem Þyrnirósa hittir fyrir spunakonuna dularfullu. Gulllykillinn sem stendur í skránni utanverðri gefur til kynna að með blæðingunum veitist stúlkunni aðgangur að þessum leyndardómi. Og síðan endurtekur þemað sig enn þegar þyrnigerðið hefur sig hátt og lykst um Þyrnirósu sem er orðin hluti af leyndardómnum og torsótt hnoss sem konungssynir girnast og leggja sig í lífshættu fyrir.
Krabbinn er frumstætt sjávardýr. Þetta bendir til að umræddur leyndardómur tengist upphafi manneskjunnar sem henni sé nauðsyn að vera í sambandi við ef líf hennar á að bera ávöxt. Og þarna stígur véfréttin upp úr djúpunum og boðar drottningu að hún muni eignast dóttur. Boðun drottningar minnir óneitanlega á frásögnina af komu erkiengilsins Gabríels til Maríu þar sem hann boðar henni að hún muni ala son.
Við nefndum áðan að sagan hefst á skorti. Þyrnirósa er eitt af Grimmsævintýrum. Samkvæmt jungíska sálfræðingnum Marie-Louise von Franz, bjó trúarleg leit að einhverju sem virtist skorta í kristinni kenningu að baki þjóðsagnasöfnun Grimmsbræðra. (1996. The Interpretation of Fairy Tales, bls.4). Ef við skoðum ævintýrið um Þyrnirósu í þessu ljósi, rennur upp fyrir okkur að það sem skortir í kristinni kenningu er guðdómleg dóttir og andleg móðir hennar, sem í okkar sögu tekur á sig mynd spunakonunnar. "Hvað ert þú að starfa hér, móðir góð?" spyr kóngsdóttir gömlu konuna. Drottningin er jarðnesk móðir Þyrnirósar en spunakonan, sú sem spinnur lífsþráðinn, er Eilífðin holdi klædd. Og hún er að spinna hör.
Auknefni ástar- og frjósemisgyðjunnar Freyju, Hörn, sem er talið leitt af hör, er vísbending um náin tengsl Freyju við spunakonuna. Þegar kristin trú var lögleidd á Íslandi var gyðjunni, hinni kvenlegu ásýnd guðdómsins, endanlega steypt af stóli í menningu okkar. Eitt það fyrsta sem við lærum í Íslandssögunni er kviðlingurinn sem Hjalti Skeggjason lögmaður kastaði fram á alþingi þegar hann var að boða kristna trú árið 999: "Vil ek eigi goð geyja / grey þykki mér Freyja." (Ég vil ekki svívirða goðin en mér finnst Freyja vera tík.) Fyrir þessi orð var Hjalti fundinn sekur um guðlast, sem sýnir hve mikilvægan sess gyðjan skipaði í hugum fólksins. Nú ríkir guð faðir almáttugur samkvæmt kenningunni.
Freyja átti dótturina Hnoss með eiginmanni sínum Óði, sem er eins konar huldumaður í goðsögunni. Um Óð er ekkert vitað annað en nafnið en það þýðir í senn "villtur andi" og "ljóð". Sömu sögu er að segja um Hnoss. Hennar sér hvergi stað í sögunum utan nafnsins sem stendur fyrir eitthvað afar dýrmætt og eftirsóknarvert. Mér býður í grun að þessi táknræna dóttir gyðjunnar sé annað andlit á sömu erkitýpunni og stendur á bak við Þyrnirósu, eins og Freyja og spunakonan í turninum eru slíkt hið sama tvö andlit á sömu erkitýpu. Svona sjáum við goðsögurnar, sem endurspegla trú formæðra okkar og feðra, skína í gegnum ævintýrin og þjóðsögurnar. Þegar ný trúarbrögð voru innleidd, var hinum sem fyrir voru sökkt í sálardjúpin. Þau voru bæld niður. En ævintýrið um Þyrnirósu sýnir að veruleiki sem einu sinni var, lifir áfram með okkur hið innra. Ef um er að ræða öfl sem eru nauðsynlegur hlekkur í gangverki sálarlífsins, verður þessi bældi veruleiki að meinsemd (krabba) sem sogar til sín alla orku. Bæling er gífurlega orkufrek og leifir engu til sköpunar, endar var ástandið ekki burðugt í konungsríkinu. Það var ófrjótt, kóngur og drottning gátu ekki eignast barn. Það vantaði nýtt blóð til að glæða þetta steríla ríki lífi.
Það er dæmigert að krabbinn skuli tala til drottningar þegar hún er að baða sig. Hafið er skýrasta táknið fyrir dulvitund okkar og þegar slaknar á meðvitund okkar og einbeitingu, eins og gerist í svefni eða þegar við liggjum í bleyti í notalegu baði, eiga undrin greiðastan aðgang að huga okkar. Ef við hlustum á draumana okkar, þá finnum við fljótt að þeir leitast við að leiðbeina okkur við að ná fram því besta í sjálfum okkur, að blómgast og þroskast í samræmi við meðfæddar gáfur okkar og hæfileika. Þetta eru gjafir vísindakvennanna í ævintýrinu og þær ber sérhverri manneskju að rækta eins og best hún getur. Jafnvel svæsnustu martraðir, eins og innrás 13. vísindakonunnar, eru sendar okkur til hjálpræðis, því að þær eru vísbending um að við höfum brotið gegn eðli okkar og náttúru og hrinda okkur út í að endurskoða afstöðu okkar til lífsins og sjálfra okkar.
Hvert var þá brotið sem kallaði á heiftarreiði 13. vísindakonunnar? Það fólst í afhelgun kvenlegrar náttúru og blæðinganna sem í fyrndinni voru uppspretta guðlegrar visku, frjósemi og heilunarmáttar. Fyrst reynir kóngur að útiloka þessa náttúru með því að skilja 13. vísindakonuna útundan og síðan að uppræta hana með því að láta eyðileggja allar snældur í ríki sínu. En tíðahringur konunnar lýtur lögmálum náttúrunnar en ekki vilja mannsins, jafnvel þótt kóngur sé. Stríðið gegn vágestinum heldur þó áfram enn í dag og hefur nú tekið á sig öllu nútímalegri mynd, því nú hafa vísindin fundið upp töfrapilluna Seasonable sem á að fyrirbyggja að konur fari á túr oftar en fjórum sinnum á ári.
Í túlkun sinni á Þyrnirósu tengir danski shamaninn Annette Høst gulldiskana tólf við sól og töluna 13 við mána. ("Blessed by the Moon: Initiation into Womanhood" - sjá tengil í vefsíðu Scandinavian Center for Shamanic Studies hér að neðan). Í dag er tímatal okkar byggt á gangi sólar en miðaðist í öndverðu við mána og er þaðan dregið orðið mánuður. Tunglkomur eru þrettán í ári og jafnoft fer kona í blóma lífsins á túr. 13. vísindakonan er raunsannur fulltrúi fyrir þann magnaða kraft sem býr í blæðingunum og ugginn sem hann vakti í brjóstum þeirra sem ekki höfðu af honum beina reynslu. Í dag brýst þessi frumstæði ótti út í háðsglósum um að "hún" hafi bókstaflega allt á hornum sér þegar hún er á túr. En háð, þurfum við að átta okkur á, er í senn varnarháttur og magnað kúgunartæki. Ástæðan fyrir stygglyndi margra kvenna undir þessum kringumstæðum er sú að þær líta á þessa náttúrugjöf sem bölvun og stríða gegn sköpunarkraftinum sem hún ber í sér. Þær bæla hann niður.
Af því að menningin þegir svo rækilega um mikilvægt hlutverk blæðinganna í andlegu lífi kvenna, langar mig til að vitna enn frekar í Annette Høst: "Nær öll hefðbundin samfélög, bæði í nútíð og fortíð, hafa áttað sig á gríðarlegum krafti blæðinganna. Þau gera sér grein fyrir að á þessum tíma er konan umkringd öndum og að henni opnast dyr í aðra heima. Mér er ljóst," segir hún, "að kraftur blæðinganna getur verið mikilvægur bandamaður, andlegur kennari og vegvísir í lífi okkar og persónulegum þroska, ef við erum fús til að hlusta á hann og leyfa honum að flæða í gegnum okkur. Krafturinn kemur til okkar í hverjum mánuði, óboðinn, og við finnum návist hans greinilega. Grundvallarspurningin er því: Bjóðum við kraftinn velkominn og vinnum með honum, eða berjumst við á móti honum og bölvum honum?" Hún kveðst hafa komist að raun um að lykillinn að því að samstilla sig krafti blæðinganna felist í að vera aðgengilegur fyrir öfl og anda Náttúrunnar og vinna með þeim á meðvitaðan hátt.
Villt eðli þessa krafts sem Annette Høst verður tíðrætt um endurspeglast í þyrnigerðinu umhverfis höllina, sem vex hömlulaust og minnir einna helst á þéttan frumskóg. Vafurloginn sem í goðsögum okkar umkringir bústaði meyja og ormurinn sem hringar sig utan um meyjarskemmuna og bítur í sporðinn á sér eru tákn sem hafa hliðstæða merkingu. Þarna býr sama grundvallarmynstrið, sama erkitýpan, að baki en tekur á sig mismunandi búning eftir því hvar og hvernær sagan verður til. Jafnframt vísa þessar táknmyndir í tíðahringinn en hann endurspeglar í hnotskurn hringferli náttúrunnar sem grundvallast á dauða og endurnýjun á jarðnesku plani.
Svefninn sem í sögnum af tíðareynslu kvenna varir ýmist í þrjá eða fjóra sólarhringa, þ.e. þann tíma sem blæðingar almennt standa yfir, er vísbending um innhverfingu konunnar sem getur verið hvort heldur er sjálfviljug og frjó, og leitt þannig til endurnýjunar, eða nauðug og truflandi. Stressað nútímasamfélag okkar, þar sem allt gengur út á hraða og afköst, og sú staðreynd að blæðingar eru ekki beinlínis í hávegum hafðar nú fremur en á dögum Þyrnirósu, ýtir ekki undir að konur leggi rækt við gjafir 13. vísindakonunnar. Árið 1935 setti breskur læknir og rithöfundur að nafni Havelock Ellis fram þá skoðun, að með bættri kynlífsfræðslu kvenna, gæti jafnvel til þess komið að samfélagið verði að breyta skiptingu ársins fyrir konur. Karlar geti haldið sinni hefðbundnu viku og konan fái sama fjölda hvíldardaga á ári, en fjóra í röð í mánuði. "Þegar konan tryggir sönn lífeðlisleg réttindi sín," segir Ellis, "byrjar hún þarna, og þá mun hún vegsama það sem karlinn hefur á öld vanþekkingar talið henni trú um að væri blygðun hennar." (Penelope Shuttle og Peter Redgrove. 1986. The Wise Wound: The Myths, Realities, and Meanings of Menstruation, bls.85). Ellis skrifaði sjö binda rit sem nefnist Rannsóknir í sálfræði kynlífsins og var ötull baráttumaður fyrir réttindum kvenna. Kannski eigum við eftir að sjá þessi orð hans rætast.
Við getum ekki skilið svo við Þyrnirósu að við minnumst ekki á kóngssoninn því að þetta er líka vígslusaga hans. Gamli maðurinn sem hann hittir fyrir á leið sinni er hinn dæmigerði vitri öldungur, andlegur leiðbeinandi kóngssonar líkt og spunakonan fyrir Þyrnirósu. Hann vekur forvitni unga mannsins sem verður gripinn óviðráðanlegri hvöt til að sjá hina yndisfögru kóngsdóttur. Úrdráttur karls verður til þess eins að magna ákafa kóngssonar, hann er hugprúð hetja sem er reiðubúin að leggja til atlögu við illskeytt þyrnigerðið til að sjá Þyrnirósu. Tilgangur hans ber merki lotningar en ekki vilja til valds. Enda fer svo þegar á reynir að allt lýkst upp fyrir honum og stúlkan gefst honum með hýrri brá.
Stundum er sagt að þegar við fylgjum innri sannfæringu okkar af heilum huga þá gangi lífið í lið með okkur. Kóngssonur er á réttum stað á réttu augnabliki og hann þorir að fylgja hvöt sinni óhikað þótt gjörð hann sýnist glapræði í augum heimsins. Stundum hittum við á svona óskastund og þá dugir ekki að rökræða við sjálfan sig aftur á bak og áfram, á ég, á ég ekki, því þegar við loksins komumst að niðurstöðu er tækifærið að öllum líkindum liðið hjá. Þetta er spurning um að vera í góðum tengslum við hvatir sínar, að þora að treysta sinni innri rödd.
Þegar við vorum börn, fannst okkur áreiðanlega flestum að kóngssonur væri bjargvættur sem leysti hjálparvana stúlkuna úr álögum. Við skildum söguna bókstaflegum skilningi og þannig festi hún í sessi goðsögnina um hið veika og sterka kyn sem við þekkjum svo vel. Við erum afsprengi menningar sem grundvallast á að sigrast á náttúrunni og hljóðfalli hennar og gera hana undirgefna. Þess vegna hefur það æxlast svo að konum hefur verið stýrt frá þeirri kraftuppsprettu sem blæðingarnar eru, og það með ýmsum miður geðfelldum meðulum, en hlutverk þeirra sem eiginkonur og mæður á hinn bóginn göfgað. Í þessu sambandi má minnast á valkyrjuna Brynhildi í Völsungasögu og jötnameyna Gerði í Skírnismálum sem báðar voru umluktar vafurloga og hvorug vildi giftast en báðar voru til þess neyddar. Snorri Sturluson greinir frá sögu þeirra beggja í Eddu en nefnir ekki tregðu þeirra til að ganga í hjónaband. Þessar kvenhetjur börðust til þrautar fyrir sjálfstæði sínu.
Að sama skapi sem konum hefur verið stýrt í ákveðinn farveg hefur ungum mönnum verið innrætt hetjuhugsjón sem hefur lagt þeim byrði á herðar og gengið nærri tilfinningum þeirra og sálarlífi. En nú eru þessi gömlu gildi að riðlast á marga vegu, við erum að átta okkur á að eðli kynjanna er margbrotnara en hefðbundin hlutverkaskipting gefur til kynna.
Ef við lesum ævintýrið eins og draum, sem það vissulega er, því það er ofið úr draumareynslu margra einstaklinga, hóps eða samfélags sem lifði á tilteknum tíma, þá myndum við segja að allt persónusafnið sem þar er teflt fram, standi fyrir ólík öfl sem takast á í sálarlífi dreymandans. Annars vegar er innræting menningarinnar sem foreldrar og nánasta umhverfi miðla honum frá blautu barnsbeini en hins vegar ómeðvituð öfl sem eru sprottin úr sálardjúpunum og kalla á breytingu, vegna þess að ríkjandi ástand er orðið steinrunnið og kyrrstætt. Þyrnirós og kóngssonur væru þá táknmyndir fyrir hið kvenlega og karllega sem býr í sérhverri manneskju. Við höfum öll til að bera innhverft og móttækilegt eðli Þyrnirósu og hið virka afl til athafnar sem prýðir kóngssoninn. Við þurfum að finna jafnvægi á milli þessara andstæðu eðlishneigða. Við megum hvorki gleyma okkur í draumheimum né fara með ofstopa gegn náttúru okkar. Kóngssonur er reiðubúin að þvinga sér leið gegnum þyrnigerðið eins og fyrirrennarar hans höfðu gert en þegar á hólminn er komið vinnur náttúran með honum. Það er viðhorf okkar sem ræður hvort náttúran er okkur hliðholl eða andsnúin.
Í þessu ljósi séð er freistandi að túlka hjónaband Þyrnirósu og kóngssonar sem framtíðarsýn. Eins og krabbinn í þessu ævintýri er talandi dæmi um, eru draumar forspáir, þeir vísa jafnt aftur á bak til upphafsins sem fram á við, því þegar allt kemur til alls er vegferð mannekjunnar einn óslitinn þráður sem Eilífðin spinnur á snældu sína. Hjónaband þeirra bendir til framtíðar þegar sátt og samræmi hefur náðst á milli hins kvenlega og karllega innra með manneskjunni. Við getum sagt að Þyrnirósa sé enn í álögum, því menning okkar hefur enn ekki enduruppgötvað gildi blæðinganna heldur reynir að uppræta þær með pillu, og við höldum áfram að fara með ofbeldi gegn náttúrunni eins og hetjurnar forðum og hrifsa til okkar hnossirnar sem hún geymir. Innra samræmi af því tagi sem hjónaband Þyrnirósu og kóngssonar lýsir mun skila sér í breyttu viðhorfi til náttúrunnar og friðsælli heimi. Þangað stefnum við. Þrautaganga þeirra sem höfðu reynt að ráðast til inngöngu í höllina áður en kóngsson bar að, sýnir að leiðin að markinu einkennist af tilraunum og mistökum, og líka hitt, að hún er þyrnum stráð.
Hjá körlum er kvenleg náttúra undirskipuð og meira eða minna ómeðvituð og öndvert hjá konum. Þroski okkar felst í að gera okkur hið ómeðvitaða meðvitað, að víkka út meðvitund okkar og persónuleika og verða sem heilastar manneskjur. Slíkur þroski fæst ekki með valdboði að ofan. Hann verður hver einstaklingur að sækja sér á eigin forsendum. En vegna þess hve kvenleg náttúra hefur verið bæld og niðurlægð, eiga karlar oft erfitt með að nálgast hana í sjálfum sér. Og konur hafa þurft að tileinka sér karllæg gildi til að ná árangri utan heimilisveggja, án þess raunverulega að vita hvaða krafti þær búa yfir, vegna þess hve hljótt hefur verið um hann.
Ef við drögum saman nokkra mikilvæga punkta til íhugunar úr sögunni, þá undirstrikar hún að okkur sé nauðsyn að vera í tengslum við rætur okkar og lætur okkur skiljast, að sé kvenlegri náttúru haldið niðri, verði heimur okkar ófrjór. Hún líkir blæðingum konunnar og kynþroska við rauða rós með þyrnum. Getur nokkuð fegurra? Og þó hafa konur um langar aldur talið sér trú um að blæðandi sköp þeirra séu eitthvað sem þær þurfa fyrir alla muni að fara í felur með og blygðast sín fyrir. Án þyrna er enginn þroski, því ef ekki væru erfiðleikar til að yfirstíga, lærðum við aldrei neitt og stæðum í stað. Hún segir að blæðingarnar séu gullinn lykill að visku sem er af öðrum toga en þekking sem við nemum af bókum. Sú viska sem blæðingarnar færa okkur kemur að innan.
Rauð rós er tákn fyrir ástríðurnar sem knýja okkur áfram, fyrir ástina sem glæðir tilvist okkar lífi og lit. Á jólum syngjum við "Hin fegursta rósin er fundin... hún fannst meðal þyrnanna hörðu." Rauða þyrnirósin hefur líka orðið tákn fyrir blóð Krists sem var úthellt á krossinum og ást guðs sem fórnaði syni sínum fyrir mannkynið. Í þessu tákni, rauðri rós, sameinast þau tvö, meyjan og sonurinn. Tvö máttug og, ef vel er á haldið, göfgandi öfl sem búa innra með okkur öllum.
Huldukonan í Hafnanúpúr þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar |
Í þjóðsagnaarfi okkar er að finna sögn af ungri stúlku, Þórunni Sigurðardóttur, sem á myrkri haustnótt átti óvæntan og örlagaríkan fund við huldukonu.
Svissneski sálfræðingurinn Carl Gustav Jung áttaði sig á að í draumum sjúklinga hans var að finna minni og tákn sem áttu sér hliðstæður í trúarbrögðum, goðsögnum og ævintýrum fornra og fjarlægra menningarheima sem þeir höfðu engar forsendur til að þekkja. Þessi uppgötvun leiddi til kenningar hans um erkitýpur og sammannlega dulvitund, það er, ásköpuð hegðunarmynstur sem eru sameiginleg öllum mönnum (sjá tengil í ARAS hér að neðan þar sem er að finna skilgreiningu Jungs á erkitýpu). Þessar erkitýpur eða mynstur taka á sig margvíslegar myndir sem draga gjarnan dám af menningarumhverfi einstaklingsins. Riddarinn á hvíta hestinum kynni til dæmis að koma brunandi á hvítum fjallajeppa inn í draum ungrar stúlku í dag.
Einn merkasti nemandi Jungs, Marie-Louise von Franz, taldi að uppruna ævintýra, goðsagna og þjóðsagna megi ævinlega rekja til reynslu einstaklinga sem verða fyrir því að eitthvað sem þeir þekkja ekki í sjálfum sér brýst inn í vitund þeirra, annað hvort í draumi eða vökusýn. Slík upplifun sé ávallt yfirnáttúruleg, hlaðin orku og hafi djúp dulræn áhrif. Sagan fer á kreik og við hana er prjónað öðru þjóðsagnakenndu efni sem passar inn í hana. Þannig þróast hún líkt og kjaftasögurnar, uns hún losnar frá uppsprettunni og öðlast sjálfstætt líf.(1) Þjóðsagan Huldukonan í Hafnanúp fellur vel að þessari kenningu. Hún hefur á sér afgerandi persónulegan blæ en er jafnframt hlaðin táknum og formúlum sem ætla má að hafi verið aukið inn í reynslu söguhetjunnar.
sagan |
Á öndverðri 18. öld bjó sá bóndi í Höfnum á Skaga er Sigurður hét; hann var kvongaður og átti þá konu er Þuríður er nefnd. Þau áttu fjögur börn; hétu synir þeirra Bjarni, Jón og Óttar, en dóttir Þórunn. Þeir bræður voru allir miklir menn fyrir sér og nokkuð fornlegir í skapi. Systir þeirra var harðla fríð sýnum, kurteis og vel að sér gjör. Hún var blíðlynd og góðsöm svo að hvert mannsbarn unni henni hugástum, og að öllu þótti hún hinn bezti kvenkostur. Eitt haust er svo frá sagt að hún var að leita lamba föður síns; hún fann ei lömbin og vildi því snúa heim aftur þá er myrkt var orðið af nótt. Gekk hún nú út með Hafnanúp að austan. Verður henni þá litið á klettabelti eitt í núpnum; þar sér hún dyr opnar standa á berginu; brennur þar ljós á lampa skammt frá rekkju einni í húsinu, en kona bláklædd og álitleg sýnum situr á stóli rétt hjá ljósinu. Hún var að sauma og leit vingjarnlega út til Þórunnar, en mærin varð hrædd mjög og hljóp sem skjótast á brott; þó varð henni litið aftur. Þótti henni þá sem konan renndi til sín óhýru auga og í því lukust aftur dyrnar. Nú villtist Þórunn og komst ekki heim um kvöldið. Daginn eftir var hennar leitað og fannst hún ekki. En á þriðja degi fannst hún um síðir austur við á þá er Hafnaá er kölluð; svaf hún þá eða lá sem í einhverju dái. Hún var síðan flutt heim; en er hún vaknaði við var hún hálftrufluð og afskræmd í andliti. Varð hún aldrei síðan söm og áður, hvorki að yfirlitum né í skapi.
Í neðanmálsgrein við söguna segir: Þessi atburður sem hér er frá sagt á að vera sannur.
túlkun sögunnar |
|
Það vekur strax athygli mína þegar ég les söguna að það er ótti Þórunnar sem veldur því að huldukonan umhverfist úr vingjarnlegri vætti í óvin. Frásögnin lætur að því liggja að ógæfa Þórunnar hljótist af því að hún lítur til baka og mætir þá "óhýru auga" huldukonunnar sem nær valdi yfir henni. Mér þykir sýnt að náttúran sé hér að vitja ungrar stúlku sem stendur á þröskuldi kvenleika síns og varpar óttanum við þær líkamlegu og sálrænu breytingar sem hún er að ganga í gegnum yfir á Náttúruna með stórum staf.
Þjóðsagan skilur sig frá ævintýrinu að því leyti að hún fjallar um persónulega reynslu við tilteknar menningarlegar aðstæður á ákveðnum tíma. Í ævintýrinu er hetjan stöðluð fígúra, annað hvort hvít eða svört og viðbrögð hennar vélræn en söguhetjan í þjóðsögunni er aftur á móti afar mennsk og upplifun hennar af hinu ókennilega yfirleitt þrungin tilfinningu.
Til að setja okkur inn í hugarheim Þórunnar, þurfum við að átta okkur á samfélagsaðstæðum á sögutímanum. Í Íslenskri bókmenntasögu lýsir Matthías Viðar Sæmundsson andlegu ástandi þjóðarinnar á 18. öld svo: "Þá var lögð áhersla á heiftarreiði guðs í guðsorðabókum og predikunum, en náttúran var samkvæmt þeim eitruð og full af freistingum, andstyggileg og háskaleg, ofurseld satan og djöflum hans."(2) Galdrabrennurnar sem loguðu glatt öldina áður teygðu sig inn í 18. öldina, en síðasta galdramálið var tekið fyrir árið 1720. Kennimark kölska eftir Séra Pál Björnsson lærða (1621-1706), sem átti hvað ríkastan þátt í að koma meintum galdramönnum á bálið, endurspeglar ótta aldarinnar við sínálægan djöfulinn sem með orðum séra Páls, "hrærir upp vorrar spilltrar náttúru losta, svo vér í svefni og vöku mættum sökkva í vors holds óhreinindum."(3) Stóridómur, sem dæmdi margan karlinn á höggstokkinn en konuna í drekkingarhyl fyrir skírlífisbrot, var enn við lýði og hefur ugglaust sett mark á tíðarandann. Með þetta sögusvið í huga getum við ímyndað okkur sálarógnir unglingsstúlku sem á myrkri 18. öld stóð frammi fyrir kalli náttúrunnar.
Þjóðsagan um Þórunni og huldukonuna í Hafnanúp hefst á þessum orðum:
Á öndverðri 18. öld bjó sá bóndi á Höfnum á Skaga er Sigurður hét; hann var kvongaður og átti þá konu er Þuríður er nefnd.
Sviðsetning sögunnar er sem bergmál af upphafinu á ævintýrinu um Þyrnirósu sem fjallað er um hér að framan:
Einu sinni fyrir alda öðli voru konungur og drottning.
Þjóðsagan leiðir okkur inn í hefðbundið feðraveldi 18. aldar sem heldur á loft kærleiksríkri, kristilegri kvenímynd en er að sama skapi ógnað af kvenlegri náttúru. Áður en til samfunda við huldukonuna kom var Þórunn í alla staði fyrirmyndarstúlka, alin upp með það fyrir augum að verða góð og gæf eiginkona:
harðla fríð sýnum, kurteis og vel að sér gjör. Hún var blíðlynd og góðsöm svo að hvert mannsbarn unni henni hugástum, og að öllu þótti hún hinn bezti kvenkostur.
Persónulýsing hennar hljómar eins og viðlag við lýsinguna á Þyrnirósu áður en hún ratar inn í turnherbergið til spunakonunnar:
svo fögur, siðgóð, ljúflát og vitur, að allir, sem litu hana augum, hlutu að unna henni hugástum.
Þórunn er að leita lamba föður síns kvöldið sem huldukonan vitrast henni. Hún finnur ekki lömbin og svo fer að hún týnist sjálf og er leitað en finnst í raun ekki frekar en lömbin því að hún er ekki lengur sú sem hún var:
hálftrufluð og afskræmd í andliti. Varð hún aldrei síðan söm og áður, hvorki að yfirlitum né skapi.
Lambið er meyjarímynd. Hvítt, ungt og þokkafullt er það tákn sakleysis og hreinleika. Í kristilegu samhengi stendur það fyrir Jesúm Krist. Í elstu myndum af krossfestingunni var lambið fest upp á krossinn í stað frelsarans, sem samkvæmt kenningunni var fórnað saklausum fyrir syndir okkar. Stundum var það sýnt liggjandi á jörðinni og lagaði úr því blóðið.(4) Í skugga þessarar myndar liggur Þórunn, saklaus ungmeyja, sofandi eða eins og í dái austur við Hafnaá sem, eins og öll vötn önnur, á goðsögulega uppsprettu sína í blóði hrímþursans Ymis.(5) Þórunn er í annarlegum stað, í þessum heimi en þó ekki. Sagan dregur upp skýra hliðstæðu á milli hennar og lambanna sem hún finnur ekki. Samfundirnir við huldukonuna verða henni að "falli". Hún hefur glatað hreinleika sínum og sakleysi. Hún finnst á þriðja degi við á sem dregur nafn af núp huldukonunnar og líta má á sem táknmynd undir rós fyrir tíðarennslið úr sköpum hennar, hinn rauða þráð sem tengir konur við líkama þeirra og upphaf.
Það er orðið myrkt af nótt þegar Þórunni opnast dyr í annan heim. Áherslan er hér á myrkur. Tunglsljós er ekki nefnt. Við getum leikið okkur með þá hugmynd að samfundir Þórunnar við huldukonuna eigi sér stað á myrkum mána. Myndmál goðsagna sýnir að í fornri heimsmynd voru blæðingar kvenna jafnan tengdar svörtu tungli. Þegar máni hvarf af himni, hvarf konan í skemmu sína og á vit sinnar innri veru. Með því að tileinka okkur leiðbeiningar stjörnuspekingsins Shirley Soffer, getum við nútímafólk fetað í fótspor formæðra okkar og samstillt okkur meðvitað hrynjandi mánans sem við höfum flest glatað tengslum við. Um þennan tiltekna fasa mánans segir Shirley:
Tveimur vikum eftir fullt tungl sér engin merki mánans á himni. Þetta er kallaður myrkur máni eða nýtt tungl... Sé nýkveikt tungl tákn fyrir fæðingu, þá er nýtt tungl tími getnaðar. Og þótt svo við endum á nýju tungli þá er það táknrænt séð byrjun á hringferli mánans vegna þess að á þessu stigi er máninn samstæður (á ensku conjunct, þ.e. 'samtengdur') sólinni. Hér sameinast andi og sál og sá einhverju nýju í lífið sem líkamnast í fæðingu nýkveikts tungls.(6)
Sagnaarfur okkar gefur innsýn í samfélag kvenna í skemmunni til forna þar sem þær sitja við sauma eða slá vef og syngja frumsamin ljóð. Þessar fornu sögur sýna það sem nútímarannsóknir staðfesta, að konur sem búa í nánu samfélagi eru líklegar til að fara samtímis á túr. Tíðatímabilið, segja þessar sögur okkur, var uppspretta sköpunar fyrir konur.
Bláklædda konan sem vitrast Þórunni situr við sauma. Í kynningu á sýningunni "Allar heimsins konur" hefur Arlene Raven þetta að segja um mynd sem ber heitið Lydia við veggteppisgrind og er eftir frönsku listakonuna Mary Cassatt:
Systir listakonunnar stendur sem fulltrúi kyns síns, stéttar og tíma. En hvort sem Lydia situr við snælduna eða saumar með nál hefur hún jafnframt dulda táknræna merkingu því að hún vísar til konunnar sem heilags kvenlegs sköpunarmáttar, eins og hann er persónugerður í spunakonunni frá fornu fari.(7)
Huldukonan bláklædda gegnir hliðstæðu hlutverki og spunakonan í kvendómsvígslu Þyrnirósu. Kvenlegur sköpunarkraftur tekur hér á sig listræna en ekki líffræðilega mynd. Dulvitundin tjáir sig í myndum. Það var því eðlilegt að konur sem stóðu henni svo nærri fyndu innri upplifunum sínum farveg í myndsaumi og vefnaði og ljóðagerð.
Þjóðsagan líkt og gefur því undir fótinn að ef Þórunn hefði sýnt af sér grunlausa forvitni Þyrnirósu, hefðu hún stungið sig á nál huldukonunnar og hnigið í þungum höfga niður á rekkjuna sem stóð hjá henni búin. En Þórunn er hrædd. Hún er hrædd við náttúruna sem hún finnur vakna með sér og reynir að hlaupast frá henni. Vel má hugsa sér að ævintýrið um Þyrnirósu hafa einmitt orðið henni víti til varnaðar. Sögur af þessu tagi voru til þess fallnar að halda ungum stúlkum á mottunni. Bláklædda huldukonan sem vitrast Þórunni í berginu er persónugervingur fyrir hennar innra sjálf, náttúrulegur leiðbeinandi sem fær ekki gegnt hlutverki sínu og umhverfist þess vegna í óvin sem Þórunni finnst renna til sín "óhýru auga" og hún tapar áttum.
Illt augnaráð tengdu menn tíðablóði og var það ekki síst eignað konum eftir tíðahvörf. Allt fram á 17. öld héldu kristnir rithöfundar því til streitu að gamlar konur væru uppfullar af galdraorku vegna þess að tíðablóðið, sem skilaði sér ekki lengur út, rynni í æðum þeirra.(8) Til forna skapaði þessi trú eldri konum sérstakan virðingarsess því að þær voru álitnar vitrastar dauðlegra manna. Í þjóðsögum eru það skessurnar sem ráða yfir banvænu augnaráði. Þar er tröllkonunni Járngerði til að mynda svo lýst, að "hvör sú lifandi skepna sem verður fyrir augum hennar þá hún deyr mun rotna sundur lifandi á sömu stundu."(9) Í gegnum þessa trú, og reynslu Þórunnar í þjóðsögunni, sér grilla í auga Freyju sem grætur rauðu gulli. Þess má í leiðinni geta, að frá sjónarhorni sálfræðinnar getur augað sem draumsýn verið dulið tákn fyrir kynfæri kvenna.(10)
Blæðingarnar hafa í sér fólgið upplausnarafl og ef konan svarar kalli náttúru sinnar og "ríður" kraftinum sem þær leysa úr læðingi á vit veru sinnar, (11) verður hún að þora að treysta sínum innri leiðbeinanda, því að kunnuglegum vegvísum er þar ekki til að dreifa. Þórunn mætir reynslu sinni óviðbúin. Henni hafði ekki boðist leiðsögn sem bjó hana undir að taka við þeirri gáfu sem náttúran skenkir ungri stúlku á þröskuldi barns og kynþroska veru. Þvert á móti hefur henni verið gert að hlýða á miskunnarlausa úthrópun holdsins úr prédikunarstóli sáluhirðis síns. Og sem skiljanlegt er, varð Þórunn gripin óviðráðanlegum ótta. Hún villtist og varð geðveiki að bráð. Þótt þjóðsagan heyri til fjarlægri fortíð og nú sé öldin önnur, miðlar reynslusaga Þórunnar nútímakonunni þeim mikilvæga boðskap að ef hún hafnar villtum krafti síns kvenlega eðlis, þá egnir hún innri veru sína upp á móti sér. Hún verður vanheil.
Þórunn Sigurðardóttir er afsprengi menningar sem lýtur himneskum guði og hefur alist upp við sagnir af framsæknum hetjum í erjum við viðsjála náttúru. Sjálft nafn stúlkunnar ber hinum forna hetjuarfi vitni. Í skírninni var hún helguð þrumuguðinum Þór sem var svarinn óvinur tröllkvenna og víðfrægustu hetju allra tíma, Sigurði sem drap drekann Fáfni. Afdrifaríkt endurlit stúlkunnar endurspeglar frumstæðan ótta slíkrar menningar við að hrapa aftur á bak til jarðlægs uppruna síns. Í þessum ótta á "fall" biblíusögunnar rætur og bölvunin sem drottinn guð lagði á konuna og náttúru hennar af því tilefni.
Eflaust hefur Þórunn nauðaþekkt söguna af valkyrjunni Brynhildi Buðladóttur sem sat við sauma í turni sínum þegar Sigurður Fáfnisbani kom að glugga hennar og sá að hún var að bródera dáðir hans í gull.(12) Af viðbrögðum Sigurðar má ráða að útfærsla Brynhildar á reynslu hans hafi byggst á innsæi fremur en orðrómi, enda var Brynhildur völva sem sá inn í fortíð og framtíð og kunni skil á leyndardómum og lækningarmætti rúna.
Ófrægingin sem menningin hefur haldið á loft um valkyrjuna hefur síst orðið til að laða unga stúlku á 18. öldinni að slíkri fyrirmynd. Að því má þó leiða getur að báðar þessar kvenhetjur, svo ólíkar sem þær eru, hafi orðið fórnarlömb menningar sem þvingaði þær í hlutverk sem stríddi gegn náttúru þeirra og eðli. Persónulýsing Þórunnar fyrir "fallið" sýnir hve þröngan stakk feðraveldið sneið stúlkum og hvernig uppeldi þeirra miðaði að því að gera þær girnilegar til ráðahags. Persónulýsingar Þyrnirósu og Þórunnar voru staðalmynd tímans sem ungar stúlkur skyldu laga sig að. Brynhildur barðist til þrautar fyrir sjálfstæði sínu en var þvinguð til að ganga í hjónaband gegn vilja sínum. Ofsafengið skap Brynhildar er sögufrægt og sama á við um strítt skap kvenna í kringum blæðingar. Þjóðsagan gerir umskiptin sem urðu á skapi Þórunnar að lokaorði. Saga hennar er lifandi vitnisburður þess að ef kona tekur á móti þessari náttúru sem bölvun en ekki gjöf sem getur fært henni innsæi, kraft og visku er stutt í ósamhljóminn í sál hennar og ofsann sem af bælingunni hlýst.
Í þessari sögu er engin amma ungri stúlku til halds og trausts eins og í Rauðhettu. Þórunn stendur ein og óupplýst andspænis sköpum sem menning hennar lítur á sem rót alls ills en hún fær ekki umflúið. Og hún er hrædd. Myndin sem ber óvænt fyrir augu hennar hefur yfir sér kyrrlátan helgiblæ og minnir á dýrling í steinkapellu sem ljós brennur hjá. Þegar Íslendingar gengu Lúterstrú á hönd um miðja sextándu öld var kaþólskan úthrópuð sem villutrú og bannað að kveikja ljós fyrir líkneskjum að viðlögðum sektum og jafnvel lífláti. María, skrýdd sínum himneska bláa möttli, var tekin af stalli og mönnum gert skylt að einblína á guðinn sem úthellti blóði sínu fyrir syndir þeirra og fylgja fordæmi hans.(13) Þórunn átti sér ekki skjól í náðarfaðmi skilningsríkrar Móður. Hún stóð ein og óvarin úti í villtri náttúru undir alsjáandi auga refsiglaðs Föður.
Sagan lætur í það skína að það hafi orðið Þórunni að falli að hún leit til baka. Það er eitthvað sem togar í hana, líkt og konu Lots sem óhlýðnaðist boði Guðs og leit aftur á leið sinni út úr Sódómu. Varð sú að saltstólpa fyrir vikið. Það sem togar í Þórunni er kvenleg náttúra sem klerkar aldarinnar útmáluðu sem leikvang djöfulsins. Frá sjónarhóli samtímans hefur reynsla Þórunnar ugglaust staðfest réttmæti þeirrar kenningar. Frá sjónarhóli okkar nútímafólks hníga hins vegar rök að því, að það hafi verið "kristileg" innræting sem leiddi Þórunni í glötun.
|
Tilvísanir:
1) Marie-Louise von Franz. 1996. The Interpretation of Fairy Tales (1970), bls. 24.
2) Íslensk bókmenntasaga, 3, bls. 26.
3) Páll Björnsson. 1976. Kennimark kölska. Lýður Björnsson sá um útgáfu, bls. 81.
4) Louis Charbonneau-Lassay. 1992. The Bestiary of Christ (1940). Þýtt úr frönsku af D.M. Dooling, bls. 81.
5) Gylfaginning, viii. "Þeir [Bors synir] tóku Ymi og fluttu í mitt Ginnungagap og gerðu af honum jörðina, af blóði hans sæinn og vötnin."
6) Shirley Soffer. 1998. The Astrology Sourcebook, bls. 156.
7) www.listasafn.akureyri.is/listak0304/araven.htm, 9/19/04.
8) Judy Grahn. 1993. Blood, Bread, and Roses: How Menstruation Created the World, bls. 261-2; Barbara Walker. 1983. Woman's Encyclopedia of Myths and Secrets, bls. 641; Penelope Shuttle og Peter Redgrove. 1986. The Wise Wound: The Myths, Realities and Meanings of Menstruation, bls. 210; Pamela Norris. 1998. Eve: A Biography, bls. 141.
9) Þjóðsögur Jóns Árnasonar, I, bls. 241.
10) Hans Biederman. 1992. Dictionary of Symbolism (1989). Þýtt úr þýsku af James Hulbert, bls. 125; Carl G. Jung. 1990. Symbols of Transformation (1952). Þýtt úr þýsku af R.F.C. Hull, bls. 268.
11) Annette Høst. "Blessed by the Moon: Initiation into Womanhood" - sjá tengil í vefsíðu Scandinavian Center for Shamanic Studies hér að neðan.
12) "Völsunga saga". Fornaldarsögur Norðurlanda, I, bls. 166.
13) "Skarðsárannáll", Annálar, I, bls. 116, 140, 143.
 |
Kötludraumurúr þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar |
manna göfugastur [nýtur höfðingi] á nesi Reykja; hans trú eg kvinna Katla héti; sú var menja skorð manna stórra. með allri blíðu; hæfði þar hjóna hvört öðru vel; aldrei kom þar angur á milli meðan á láði lifðu bæði. með hrausta drengi, fór með ýta alþingis til, skildi eftir skorðu falda. "Skyrtu sauma skaltu Ulli." þá var gott veður, gekk silkinift til saumadyngju; athuguðu ýtar fæstir hvað víst efni vera mundi. fóstri hennar þar sem silkinift sat í dyngju; önd sagði hann auðgrund svipta og var það í hug hvörjum manni. full fjögur dægur fálundaður fóstri hennar; inni sagði hann önd í brjósti, en hann vella þöll ei vekja kunni. fimmta dægri vaknaði hún upp víst af svefni; þá var hryggð á hringa línu en enginn þorði eftir að leita mætur til bæjar; þá var frúinnar brugðið fögrum vanda heima sat Katla og hneigði hönum ekki, en það varð auðar Bil aldrei fyrri. mens við Gunni: "Hvör hefur sinni brugðið sætan þínu? Mein fær þú ei af mælgi þungri þó mér sorgar efnið segir hið rétta." mína harma segja þó eg alla aðra leyni; þú munt mér beztur í manndyggð reynast; gjörir það elskan þín og aðrar dyggðir. koma í skála heldur húsfreyjuleg að hitta mig; hennar var allt eins orða lagið og þá grös greru, so gaman var að heyra. Kötlu sína og bað mig allvæn út að ganga. "Mínar skulu vættir verja sæti so enginn það ugga kunni." frá garði þínum þangað sem fyrir varð foldar dreyri; þar sá eg ferju fullvel búna og með árum reri á augabragði. að heiti frétta, en siðlátleg mér svaraði kvendi; "Alvör má mig auðgrund kalla, en raunir ráku mig ríka að finna." sjálfræði öll þegar um breiðan fley bar mig svanni; lysti hún Alvör við árum tveimur, en um rastar laut rataði snekkja. við lauður skeiða, það voru hennar húsakynni; þá tók hrundin mig höndum tveimur og voru þá horfnar heitar ástir. í eitt herbergi, það var vandað vel og virktum búið; þar sá eg fljóðin fögur í sæti, þóttust mig allar þessar kenna. á kallmanni og bað kinnrjóðan Kára að vakna. "Nú er nokkuð nýtt í fréttum, hér er hún Katla komin í skála." í silkiklæðum kinnrjóðan vakna og kvaddi mig, bað mig heila og heppna bæði sig hafa heim sókt þó sorg hann fengi. þekk í mörgu, siðlát kona svefni brugðið, en það hef eg hlotið af þínum ástum: hel mun eg bíða þá héðan burt gengur." og so ræddi: "Nú skal Kötlu búa kerlaug fríða og víndrykk so að vörum bera áður en hvílir hjá arfa mínum. á þér hrína sem þú bætur bíður aldreigi, synjir þú ástar syni mínum; hann hefur harm borðið hættan lengi." öllu að ráða því sinnan var frá sætu dregin, og varði þann allan tíma sem eg burtu var frá bónda garði. einhvörn morgun að sæng þeirri við sváfum í bæði: "Nú muntu Katla klæðast verða þó angur sé það arfa mínum." og hélt að brjósti þá við hvílu hans hrundin skildi, og vildi hafa verið þar lengur, hefði eigi forlögin fundinn skilið. son í vonum, hann skaltu Kára, kvendið, nefna; munum síðan sjást aldreigi meðan á láði lifum bæði. breitt og knífur, þriðji er hringur, þann skaltu geyma; það er til merkis að minnist hann heldur á föðurinn sinn þá fær hann aldur. skæra af gulli, men og sylgju og munu það hnossir þykja flestum sem þetta líta, bið eg eigi brík til elli." upp að standa og kvenskarti öllu klæðast mínu, so á sængurstokk setjast réði; tjáði þá ekki að tefja lengur. og mig leiddi, í báðar tók hendur byrstur svanni, og að ferju þeirri fyrri við skildum; laust hún þá árum við undan landi. að hlaðgarði, sókti hún þá aftur sína vættu; óvitanlegt var öllum mönnum hvarf mitt í burtu eður nær eg aftur kæmi. harma þína hrund allfögur, fyrir hvörjum manni; mein fær þú ekki af mælgi þinni, því böl þitt skal eg bera að hálfu. skipta blæjum til þess vetur út, vífið, líður; munu þá sannast sorgir þínar, en mér skaltu kenna þá mengið fréttir."" fyrir sumar lítið, fagureygðan mann fæddi hún Katla; Már gafst mikið að manni ungum, en móðir hans minna til lagði. nýtum sveini, Már lét Kára, kalla ungan, so ekki skyldi hann af því bregða sem móðir í hljóði mælti forðum. enn af misseri, Katla varð ólétt öðru sinni; nafni því vildi nýtust ráða, Ara skulu hann ýtar kalla. ungu sveinar, Már elskaði jafnt mæta hlýra; fálát var Katla full upp við Kára; það þóknaðist Már þeygi vel lengi. þannig í sinni oft og tíðum við arfa þinn? En það er mér helstríð þú hatir svein ungan, en undirstaðan er öll þér kunnug." til manndyggða af ást og prýði við óskyldan þér; því vil eg gjarnan þig um biðja að ungur sveinn mín aldrei gjaldi." þekk í brjósti og með fastmælum fljóðið binda þessum að unna þínum niðja sem af sjálfum mér sveinninn væri getinn." að ljóst varð eigi um ástir hjóna utan samlyndi; fimm eður sex ár fæddust upp sveinar, bar til tíðinda hjá brögnum ekkert. mjög þó snemma að Már var uppi mætur á fótum, vildi til verks með húsköllum; var þá veður blítt víst til sjávar. í sæng þeirra húsfrú Katla hýr á vanga; Þá kom hún Alvör inn að rekkju og var þá svipmikil seima Gerður. með okkur, Katla, þú hefur yndi af þínum manni, en eg hef helstríð eftir arfa minn látinn og er mér bótalaust bölið þetta. um þessa kosti, og mun þér, vífið, valla gott þykja, að missa hann Már í dag af megni sjávar eður sonur þinn þig svívirði í orðum." þungir kostir," hún Katla mælti af klökkvu brjósti, "það fer um skammir sem auðið verður, en hann Már mun eg sízt missa vilja." skrafið að sinni, var þá sorg í hug sætum báðum; heim kom hann Már mætur að kvöldi, sá hann enn hryggð á hringa Gefni. menja Gerður?" En fljóðið talaði fullt af harmi: "Hún Alvör gladdi mig enn einu sinni." Söguna alla sagði hún Katla. með mannprýði: "Felldu hryggð alla, fljóðið, úr brjósti ráða bót mun á raunum verða, halda vil eg heitin mín öll hrings við Gunni. búa til veizlu og bjóða þar til bræðrum þínum; Það mun fjölmenni þykja hlýrum sem æran af verður að endalyktum. auðþöll bera þó að höfðingjar hjali í sæti; vertu fagnaðarsæl við fyrða alla og öngvu gegna fyrr en að þér kemur." og fagnar vel bræðrum og með fjölmenni þeim fór á móti; höfðingslegir heldur þóttu því goðorðsmenn voru gumar allir. systir sína, en þeim fljóðið ríkt fagna vel kunni; hafðir þeir voru með heiðri í sæti, en horna flóð hölda gladdi. þessa skikkju er hann Kári gaf áður forðum; menið lék þá mætt á hálsi og þótti það gersemi gumnum öllum. með mannprýði: "Heyrið, höfðingsmenn, hvað eg segi: Hér skal veizlugrið virðum setja og vil eg þau haldi hvör sem drekkur." ["settum griðum] á suðurlofti sinni blíðu, vindur á vestan með vörmum straumum yfir á norðan að þó geisi. sagðar eru áttir, skulu höfðingjar halda það eg bið; [legg eg] við sektir sem lög vor votta þar til veizlan vor öll er úti." góðan róm á það að halda sem höfðinginn setti; hvítings bylgjan hölda gladdi; var þá ýta hvör við annan glaður. komin í sæti, en sveinar léku sér á gólfi; hann Kári mælti þá við móður sína: "Ljáðu mér menið þitt, móðir mín góða." og sorg fékk af því að meira hún lét eftir manni hinum: "Fá þú mér gullið fagurt í hendur og vil eg að brenndum baug[i] leika." sínum hlýra úti að láta þó um hann bæði: "Heldur þú við mig, hóruson leiður, eg á eigur okkar beggja." að seggja orðum að allir [gjör]ðust að undrast þetta, en gullbúin gekk úr sæti og var þá uppi angrið forna. góðsöm kvinna og var þá sprengur búinn spöku vífi; kvaðst hún fyr vilja fjörið láta en að harma sína höldar vissu. sætan hafði, þá var ekki hljótt þar ýtar sátu; upp tók hann Ásmundur orð þeirra bræðra: "Skal þá ættarskömm vor allra systir?" [og] hann Vilhjálmur og hann Bogi og hann Sigurður; líklegt má þykja þegar þessir reiddust að valla mundi þá vært í sætum. ef að hjörinn dugir, af nokkrum er smáð nistinhildur, því ungur sveinn ei kann að ljúga og eru rök til í ræðu hans nokkur." með mannprýði: "Heyrið, höfðingsmenn, hvað eg segi: Ósvinna er mikil eftir börnum orð að taka þó að þau viti." ólmir við þetta að stillt gat enginn stoltardrengi; þeir sögðust skyldu þar að komast hvör rök að væru undir ræðu sveina. so bræður hafa heyrt, og hafa lýtin þau leynt so farið; hafið so hulið með hyggindum, en rómur sá hefur ríkt hjá hlýrum." með mannprýði sinni: "Heyrið, höfðingjar, hvað eg segi, við Kötlu hef ei komið í brigzli eður viljað hennar vömm í neinu, sannir höfðingjar: Hvörs er sá verður þó í vömm rati sem óviljugur er um allar gjörðir eður sjónhverfingar sjái í blundi." og [mjög] var hryggur og í loft það sem lá hún Katla; þá var hryggð á hringa Gefni so mælt gat valla menja Gerður. á böli þínu að ristill neyti ráða minna; seg þú alla söguna bræðrum eða mun hér mannslag mikið af verða." "Það mun hollast þínum ráðum eg þekkum fylgi; þó mér þungt þyki að segja sorgir, betri er þó dauði fyrir bauga Gerði." þó að sorgir bæri, á fundinn sinna fjögra bræðra; voru fálátir fyrðar allir því að heiftin bjó í hyggju landi. við menja Gerði: "Söguna alla segðu, Katla; máske hugbót verði það hlýrum þínum so að hefndarmál megi heldur lægja." sagði hún Katla frá upphafi sinna rauna; þar til endir varð á efni sorgar hlýddu á þetta horskir bræður. seggir duldu hennar alla harma í brjósti; þótti þeim saklaus seima Gerður af raunum þeim sem ristill hreppti. frægir úr sæti og fyrir Már gengu með þessum orðum: "Þig má höfðingja horskan kalla mest fyrir mannprýði, makt og dáðir. harminn hennar Kötlu, því skulum þakklátir þar fyrir allir með langri vingan meðan líf endist, og skal það með fastmælum af fyrðum bundið." miklar ástir þar til ellidauð urðu bæði, en Kára frá eg kappinn gifti og gaf hönum nægtir af góssi sínu. svinnan að fóstri og til kvonfangs kænan studdi; bjó til elli þar bóndi ríkur og dulvitur að drengjum þótti. þessi vel kenndur og hafði hylli höfðingja góðra, kunni strauma gang og stjörnulistir og er úr sögunni seima Baldur. var höfðingi mikill og föður sínum líkur um flest atgjörvi; so er margt manna frá mætum komið, herma það fornar fræðibækur. láta bíða því lýðum þykir langt að heyra; ekki sjást hér Eddu kenningar utan samfellur sagna minna. bögurnar þessar greindum skáldum né göfugum mönnum; börn eru ei vönd að bragsmíði ljóða, þau mega þiggja þetta ef vilja. kappar nefna ljóð óvönduð ef lesa nenna; bregðist oss aldrei blessan Drottins; hér líður bragur, en höldar þagna. |
 |
Um Kötludraum og Kötlu söguhugleiðingar Ólafs í Purkey í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar |
Það hef eg heyrt úr sögu Kötlu, hvörs ei er getið í ljóðum út af sögunni, að þá Katla fór frá Kára með móður hans Alvöru úr huldubyggðum og þær voru komnar á leið til bæjar Kötlu að Kári hafi þá átt að springa af því að hann varð að missa Kötlu frá sér, en þá Alvör hafi á ferðinni það vitað og séð með sínum hugskotsaugum þá hafi hún átt að segja við Kötlu að so sem hún yrði nú að sjá upp á dauða sonar síns þá skyldi og Katla að verða að sjá upp á dauða Márs manns síns og hafi Már átt að drukkna og Katla þar upp á sjá. En þessi saga er út af var ort segir að hann hafi dáið í elli ásamt konu sinni, so ei veit eg hvör sagan sannara segir, þar eg hef og ei heyrt sögur aðrar en þessar af Már og Kötlu á Reykhólum, ei heldur af bræðrum Kötlu er allir segjast í þessari frásögu að höfðingsmenn hafi verið og goðorð á hendi haft. [Ei veit] eg og heldur hvört Már hefur búið á Reykhólum þá kristni var hér alkomin um land og lögtekin.
Það segir í þeirri sögu er eg um gat að Kári Kárason hafi í uppvexti sínum oft komið til ömmu sinnar Alvöru og af henni numið dulvitur fræði er huldufólki voru eiginleg og meðfylgjandi, enda hafi fáum orðið að hagræði er gjörðu á hans hluta, hvar fyrir að allir vildu hann í hávegum hafa og sem minnst á hans hluta gjöra, og lagði hann mörgum heil ráð og holl.
Það segir og líka að þá Kári bjó í Rennudal hafi hann tekið móður sína og so líka Alvöru ömmu sína og hafi þær báðar undir eins hjá honum verið og mjög illa saman átt (sem og líklegt var) og hafi Kári orðið oft og óskjaldan að sætta þær, hvað hönum hafði mjög leiðinlegt þótt, og ei vita þótzt hvað illt mundi út af koma. En einu sinni hafði hann átt að koma að, þá þær höfðu verið að deila og hafi hönum þá átt í skap að renna hvað ei hafði verið hans vandi; en þá hann skyldi hafa átt að hafa staðið þar litla stund hefði eldur átt að uppkoma úr gólfinu og brenna upp Alvöru ömmu hans til ösku so ei hafði neitt af henni fundizt. En hvört Kári hafi valdið brennu ömmu sinnar eður það eldurinn hafi komið af ofstæki kellingar og henni so að bana orðið, þó hún hafi atlað hann Kötlu, er eg ei fróður í; en það Kári hafi valdið brennu ömmu sinnar vita þeir betur en eg er það segja og fullyrða og segja að hann hafi hana drepið.
 |
túlkun sögunnar |
Í umsögn um sýninguna "Allar heimsins konur" sem var haldin hér á landi árið 2004, var dregin athygli að verki frá Bangladesh með svofelldum orðum: "Þar hittir listakonan naglann rækilega á höfuðið þegar hún sýnir siðmenninguna spretta úr legi konunnar." (1) Listakonan, Ishrat Jahan, segir það vera þema myndar sinnar að menningin blómstri úr legi konunnar en heimur okkar sé þrúgaður af menningu sem er orðin sjúk. (2) Kötludraumur, sem er runninn úr sálarlífi íslenskrar alþýðu þegar hún stóð á mótum tveggja siða, er dæmi um þetta siðmenntandi miðilshlutverk konunnar. Alda gömul þjóðsagan og nútímalistaverkið frá Bangladesh eiga rætur í sammannlegum veruleika sem er óháður tíma og rúmi. Í þjóðsögunni er Katla í raun persónugervingur fyrir legið sem ummyndandi ílát (nafnið er skylt ketill) þar sem hið gamla leysist upp í frumparta sína og lítur síðan ljósið í nýrri mynd sem hæfir nýjum tíma. Kári, sem Alvör vildi láta kalla "brúðguma" í lausamálssögunni, er ósýnilegur og óstýrilátur vindurinn. Hann er huldumaður, villtur andi, þótt atferli hans hafi á sér hirðlegan blæ hefðarmanns. Nöfn þeirra Kötlu flytja okkur aftur til upphafs mennskunnar og undirstrika hina eilífu hringrás fæðingar, lífs og dauða sem einkennir vegferð manneskjunnar á andlegu jafnt sem veraldlegu plani. Í Gylfaginningu segir:
Fyrr var það mörgum öldum en jörð var sköpuð er Niflheimur var gjör, og í honum miðjum liggur brunnur sá er Hvergelmir heitir.
Í heiti brunnsins Hvergelmis má (með góðum vilja!) greina nöfn þeirra Kötlu og Kára. Hver þýðir upphaflega 'ketill' og orðið gelmir, sem jafnan er skýrt sem 'öskruður', er talið skylt danska orðinu galme sem er notað um blástur vindsins.
Eins og goðsögurnar hafa verið búnar okkur í hendur, kynni í fljótu bragði að virðast sem Sagan hafi hafist með sköpunarverki Óðins og bræðra hans. Því fer þó fjarri. Eins og nótt fer á undan degi var Niflheimur til áður en æsir skópu Ásgarð og tóku heimsstjórnina í sínar hendur. Niflheimur þýðir hinn 'dimmi heimur' og í miðju hans var brunnurinn sem tákn fyrir skautið þar sem ummyndun átti sér stað fyrir kraft andans sem konur skynjuðu í hljóðfalli sinnar eigin veru. Þessi andi tók á sig mynd hins helga brúðguma sem menn tengdu Mána.
Sagnakvæðið Kötludraumur er ort út af glataðri sögu. Af orðum Ólafs í Purkey í eftirmála við kvæðið, "[ei veit] eg... hvört Már hefur búið á Reykhólum þá kristni var hér alkomin um land og lögtekin," má ráða að hann hefur álitið rætur sögunnar liggja á mótum heiðni og kristni. Kvæðið er talið ort á síðustu öldum fyrir siðaskipti þegar kirkjuvaldið beitti sér með auknum þunga gegn þjóðlegum fornfræðum og þjóðsögum. (3) Sagan, eins og hún er sögð í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar, er talið víst að sé tekin eftir kvæðinu. Við lestur Kötludraums er því rétt að hafa í huga aðstæður bæði á 10. öld og hinni 15. Við greinum í sögu Kötlu hvort tveggja samræður við kristna kenningu og viðleitni til að skapa mótvægi við einsýni kirkjuvaldsins sem vildi hinn forna arf feigan. Við sjáum líka hvörf frá hefndarhugsjón gamla heimsins til kærleika og fyrirgefningar. Og síðast en ekki síst afhjúpar sagan afstöðu þessara tíma til konunnar og kvenlegrar náttúru. Í þessum hugleiðingum fjalla ég jöfnum höndum um kvæðið og söguna og vísa í fyrsta bindi af Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri hvað varðar hið síðarnefnda en kvæðið, sem er að finna í sjötta bindinu, er birt hér að ofan.
Upphaf frásagnarinnar tekur af allan vafa um hver sé aðalpersónan í þessu drama: "Már hét maður." Sagan snýst um áhrifin sem draumur Kötlu hefur á hið karllæga feðraveldissamfélag. Þótt táknræn nöfn persónanna gefi til kynna að þær séu fulltrúar fyrir tiltekin öfl og gildi, lýsir sagan tilfinningum þeirra engu síður af nærfærni, hvort heldur þær eru þessa heims eða annars. Kötludraumur er sem lifandi vitnisburður um þá staðhæfingu svissneska sálfræðingsins Carls Jung að dulvitund okkar sé virkt og þjáð sjálf sem á í sínum innri átökum. (4) "Raunir ráku mig ríka að finna," skýrir Alvör út fyrir Kötlu þegar hún hrífur hana með sér inn í huliðsheima og nauðsyn knýr hana til að stilla Kötlu upp gegn tveimur kostum og báðum illum, því ella hefði reynsla hennar ekki skilað sér út til samfélagsins og leitt til þeirra umbóta sem raun varð á. Var þeim báðum sorg í huga þegar þær slitu talinu. Lesandinn upplifir Kötlu sem persónu af holdi og blóði en umfram allt er hún þó fulltrúi fyrir hið kvenlega og allar konur síns tíma.
Í upphafi sögunnar ríkir fullkomið samræmi og hlutverkaskipting hjóna er skýr. Katla beitir nálinni í þágu Más, hann býður henni að sauma sér skyrtu á meðan hann ríður til alþingis, og þegar það bregst að hún sýni honum tilskylda lotningu við heimkomuna - "hún hneigði hönum ekki" eins og hennar var venja - áttar hann sig á að ekki er allt með felldu. Í raun er því líkast sem Efesusbréf Páls postula, þar sem fjallað er um skyldur hjóna, myndi grunntóninn i sögu þeirra Kötlu og Más:
Verið hver öðrum undirgefnir í ótta Krists: Konurnar eiginmönnum sínum eins og það væri Drottinn. Því að maðurinn er höfuð konunnar, eins og Kristur er höfuð kirkjunnar, hann er frelsari líkama síns. En eins og kirkjan er undirgefin Kristi, þannig séu og konurnar mönnum sínum undirgefnar í öllu. (5:21-24)
Líkama konunnar er líkt við kirkjuna og þetta guðshús er fyrir eiginmanninn sem nálgast guðdóminn í gegnum konu sína.
"Þess vegna skal maður yfirgefa föður og móður og búa við eiginkonu sína, og munu þau tvö verða einn maður." Þetta er mikill leyndardómur. Ég hef í huga Krist og kirkjuna. En sem sagt, þér skuluð hver og einn elska eiginkonu sína eins og sjálfan sig, en konan beri lotningu fyrir manni sínum. (5:31-33)
Nú er ljóst að Katla og Kári eru "einn maður" í raun, því að hann er animus hennar, sálarmaki og innri brúðgumi. Samruni þeirra í nautn getur af sér djúplægar samfélagsbreytingar í átt til kærleika og mannúðar. En Kötlu finnst hún hafa drýgt hór og hún skynjar sig synduga. Orð Páls til eiginmannanna sem skulu "elska konur sínar eins og eigin líkami," hljóma líkt og öfugmæli sé þeim snúið upp á Kötlu:
Enginn hefur nokkru sinni hatað eigið hold, heldur elur hann það og annast, eins og Kristur kirkjuna, því vér erum limir á líkama hans. (5:29-30)
Katla hatar Kára son sinn sem er hold af hennar holdi, (5) hún reynir að forðast Alvöru sem er persónugervingur fyrir kvenlega Náttúru með stórum staf og hún sýnist hafa ríka þörf fyrir að þvo líkama sinn af syndinni eins og lesa má út úr lokaorðum lausamálssögunnar um Kötlulaug.
Atburðarásinni er hrundið af stað þegar Már ríður til alþingis sem er vettvangur hins veraldlega lögmáls en Katla gengur í dyngju og fer á túr um sínar innri lendur þar sem Náttúran er við völd. Alvör brýst inn í vitund Kötlu í viðleitni til að koma á jafnvægi í einsýnum heimi sem lætur stjórnast af mætti sverðsins og stefnir hraðbyri frá náttúrulegum uppruna sínum.
koma í skála heldur húsfreyjuleg að hitta mig; hennar var allt eins orða lagið og þá grös greru, so gaman var að heyra. |
Lýsing Kötlu bendir til að henni hafi þótt hinn óboðni gestur valdskonuleg í fasi og tjáning hennar virkar græðandi á vanrækta sál Kötlu. Orðið húsfreyjuleg er að mínu viti nokkuð ljós vísun í Freyju, gyðju ástar og frjósemi. Þversögnin í lýsingu Kötlu er sú að hún er sjálf húsfreyja en í samanburði við vald Alvarar er staða hennar léttvæg. Alvör er 'hin alsjáandi' og Katla samsamar hana forlögunum þar sem hún lýsir því að Alvör hafi á tilskilinni stundu kveðið á um að hún yrði að hverfa úr örmum Kára. Alvör er norn í helgum skilningi orðsins. Hún stendur fyrir hina kvenlegu hlið guðdómsins sem hefur verið úthýst. Hún er gyðjan sem skortir í opinbert trúarkerfi okkar. Í ljósi þess að Kári ungi miðlar visku ömmu sinnar til samfélagsins en Kristur boðaði orð föðurins, lætur sagan liggja að því að Alvör sé almóðirin sem kom á undan og stendur upphafinu nær.
Alvör ferjar Kötlu yfir foldar dreyra, þ.e. 'blóð jarðar', og snekkjan rataði um rastar laut. Það ólgar sem sé kröftuglega í katlinum. Kvenkenningarnar í kvæðinu eru athyglisverðar og vísa á auð og frjósemi, flæði, músík, blæjur og brúðarslör, hringa og men. Kenningin seima Gerður er gerð að samnefnara þeirra Alvarar og Kötlu. Seimur "þýðir eiginlega '(gull)þráður'" segir í Íslenskri orðsifjabók. En þar er líka sett fram önnur skýring á karlkyns orðinu seimur, sem sé að það þýði 'hunangs- eða vaxkaka' og sé skylt forn- og miðháþýsku seim, seime, sem þýðir 'slímhimna, seigur vökvi', og grísku (h)aima 'blóð'. Orðið er rakið til indóevrópsku orðmyndarinnar *sei 'drjúpa, renna'. (6) Skyldi seimur ekki vera þráðurinn sem tengir konu við náttúru sína og gengnar kynslóðir formæðra? Að hann skuli samsamaður 'auðæfum, gulli' ber vitni þeirri helgi sem tíðablóðið hafði á sér til forna. Gerður er 'hin umgirta' (7) og má til sanns vegar færa að í fjóra daga sé Katla umlukin ósýnilegum töfrahring sem heimilisfólkið megnar ekki að rjúfa. Kenningin seima Gerður ber þess öll merki að eiga rætur í friðhelgi kvenna meðan þær voru á blæðingum.
Samkvæmt goðsögunni var Gerður umgirt vafurloga í jötunheimum - og um hana lokið skíðgarði í þokkabót og ólmir hundar bundnir fyrir hliði - þegar skósveinn frjósemisguðsins Freys, Skírnir, drýgði hina dæmigerðu karlmennskudáð að ríða gegnum eldinn og þvingaði Gerði til að gefast húsbónda sínum sem var að veslast upp af þrá til hennar. Skírnismál eru dæmi um það hvernig sjálfkjörinni einangrun kvenna var snúið upp í andhverfu sína. Þegar Skírni tekst ekki að múta Gerði með dýrum gjöfum og hún lætur hótun hans um að gera hana höfðinu styttri sem vind um eyru þjóta, lýstur hann hana tamsvendi og kveðst munu temja hana með göldrum. Láti hún sér ekki segjast, skuli hún dúsa um eilífð í ólýsanlega ógeðslegri sambúð við þursinn Hrímgrímni fyrir neðan nágrindur:
þú skalt æ nara ('draga fram lífið') eða verlaus ('karlmannslaus') vera. (31). |
Og hann ákallar jötna, þursa og æsi til vitnis um
hve eg fyrirbanna manna glaum mani, manna nyt mani. (34) |
Og þegar hann hefur kveðið á um að hún skuli aldrei fá manns notið, býst hann til að rista henni bölrúnir sem eiga að fylla hana óslökkvandi kynlöngun:
og þrjá stafi, ergi og æði og óþola. (36) |
Hér brotnar viðnám Gerðar og hún fellst á að unna Frey gamans að liðnum níu nóttum í lundinum Barra.
Í híbýlum Alvarar er Kötlu borinn víndrykkur áður en hún leggst með Kára og er henni þá ekki lengur sjálfrátt. Hún gleymir sér og gefst handanöflunum á vald. En Alvör vakir yfir henni og sér til þess að hún ratar aftur til sjálfmeðvitundar. Í Skírnismálum rammar kaleikurinn inn frásögnina af viðureign Gerðar og Skírnis. Þegar hún verður skósveinsins vör, gefur hún ambátt sinni þessi fyrirmæli:
í okkarn sal og drekka hinn mæra mjöð. (16) |
Og að lokinni harðri viðureign þeirra Skírnis játar hún sig sigraða með þessum orðum:
og tak við hrímkálki fullum forns mjaðar. (37) |
Gerður er persónugervingur hins helga kaleiks sem geymir minni kynslóðanna. Í gegnum hinn forna mjöð tengjumst við upphafi okkar og visku genginna kynslóða. Við gleymum hömlunum sem siðmenningin hefur sett okkur og opnum okkur fyrir því sem hefur verið haldið fyrir utan mörk mennskunnar. Þursinn er hinn jarðlægi póll heilags anda og innblástur skáldunum, eins og kemur fram hjá Braga þar sem hann í Skáldskaparmálum upplýsir Ægi um að "mál eða orð eða tal" jötna séu kenningar fyrir gull. (8) Rödd þessara vætta er rödd sannleikans því að eins og alkunna er kunna þær ekki "listina" að ljúga. Og sannleikurinn á það til að láta illa í eyrum ráðandi afla. Þursinn hefur verið tengdur blæðingum konunnar. (9) Í norsku rúnakvæði frá 12. öld stendur:
kátur verður fár af illu. |
"Kvenna kvilla" er hér samsömuð illskunni sem umhverfir kæti í andhverfu sína. Í íslensku rúnakvæði frá 15. öld er að finna þetta tilbrigði við sama þema:
og kletta búi og varðrúnar ver. Saturnus - þengill. |
Rún er 'leyndarmál'. Varðrún er sú sem hefur verið falin gæsla þess leyndardóms og þursinn er eiginmaður (ver) hennar. Þursinn er gerður að samnefni Satúrnusar en ríki þess rómverska guðs var hin forsögulega gullöld gnóttarinnar. Nafnbótin þengill þýðir 'konungur' og er talið að merki 'sá sem [stendur] fyrir vexti og velferð samfélagsins.' (10) Rómverjar hafa frá fornu fari hyllt þennan gullaldarkonung sinn í árlegri Satúrnusarhátíð þar sem þátttakendum leyfðist að brjóta af sér allar hömlur til að komast í samband við taumlausan kraft og frjósemi hins upprunalega kaoss, uppsprettu leiðslu og sjálfsgleymis þar sem ríkjandi skipulag liðast í sundur og leysist upp. (11) Satúrnusarhátíðin varaði í sjö daga en Katla dvelur fjóra daga í híbýlum Alvarar, sem var dæmigerður tími fyrir ritúal einangrun kvenna meðan á blæðingum stóð. Þetta undirstrikar nauðsyn þess að upplausnarferlinu sé haldið innan ramma eða ritúals svo einstaklingurinn rati til baka í mannheima. Drykkurinn sem Kötlu er borinn er vísun í þann veruleika sem Satúrnusarhátíðin reis upp af. Grundvöllurinn sem líf hennar byggði á liðast í sundur, á sálrænu jafnt sem veraldlegu plani, og nýtt skipulag rís upp af öngþveitinu. Forfeður okkar hafa ugglaust séð þetta upplausnarferli kristallast í blæðingum konunnar. Í frumstæðri heimsmynd var því trúað að barnsfóstur væri mótað úr blóðinu sem hættir að flæða meðan á þungun stendur. (12) Í því ljósi séð fela blæðingar í sér dauða og upplausn formgerðar og mynda frjósaman jarðveg fyrir nýtt skeið og nýja möguleika. (13) Leg Kötlu er ummyndandi ílát sem elur af sér nýjan tíma.
"Gerður er eitt af nöfnum gyðjunnar Freyju," segir Hilda Ellis Davidson. (14) Má líka til sanns vegar færa að sagan af för Skírnis í jötunheima til að vinna Gerði fyrir húsbónda sinn sé í grundvallaratriðum hliðstæð frásögninni af innrás Loka í harðlæsta skemmu Freyju og stuldi hans á meni hennar að boði Óðins. (15) Í báðum tilvikum er lýst viðleitni ása til að brjóta gyðjuna undir sig og neyta krafta hennar í eigin þágu. Staða Kötlu sem undirgefinnar, trúfastrar eiginkonu er vísbending um hverju þessi barátta goðmagnanna hefur skilað konum. En draumur hennar sýnir að þrátt fyrir hrakfarir vakir gyðjan máttug yfir mannanna börnum. Í Kötludraumi verður hið goðsögulega men og megin þess enn að þrætuepli þegar synir Kötlu takast á um það í viðurvist goðorðsmannanna bræðra hennar sem eru fulltrúar fyrir samfélagið. Nú bregður hins vegar svo við að einkennisgripur Freyju, sem Óðinn nýtti sér í þágu stríðs og ófriðar, verður hér til að stuðla að hvörfum frá blóðhefnd til sáttar og fyrirgefningar.
Það er Alvör sem stýrir ummyndunarferlinu í sálarlífi aldarinnar og býr þeim Má og Kötlu í hendur tækifæri til að setja ástina ofar sæmdarhugsjóninni og beita frjálsum vilja í þágu lífsins. Már bregst við syndarjátningu Kötlu af kærleika sem gengur ljóslega á svig við tíðarandann. Og andstætt bræðrunum, sem eru reiðubúnir að munda hjörinn í hefndarskyni, beitir hann sverðinu í táknrænum skilningi þegar hann skilur á milli draums og veruleika, á milli brots sem er framið af ásetningi og "smánar" sem óviljandi er ratað í. Kærleikur hans og rökvísar fortölur bera sigurorð af sæmdar- og hefndarhugsjón gamla heimsins. Með hliðsjón af Efesusbréfi Páls postula er óhætt að segja að Már hafi lagt sig í sölurnar fyrir Kötlu eins og Kristur fyrir kirkjuna, því viðbrögð bræðra hennar gefa samsekt hans ljóslega til kynna. Um Kötlu gildir hið sama. Hún hættir sóma sínum og lífinu með til að bjarga Má frá drukknun. En eftir situr að heiðurinn er hans og hennar syndin.
Leiðsla Kötlu hefst þegar Náttúran sækir hana heim og tekur af henni völdin. Í festu Alvarar, sem hótar að kalla ósköp yfir Kötlu synji hún syni hennar ástar, greinum við bergmál af aðför sverðberans Skírnis að Gerði, nema hvað ferlið er öndvert. Skírnir þvingar Gerði með óvönduðum meðulum til að afsala sér valdinu sem kaleiknum tengdist og sjálfstæðinu með. Í Ynglingasögu, þar sem goðsaga og Saga renna í einn farveg, er hlutverk Gerðar skýrt skilgreint. Hún er kona Freys Svíakonungs og móðir Fjölnis sonar þeirra. Í Kötludraumi kippir Alvör Kötlu hins vegar á vit kaleiksins og sameinar það sem sundur hafði verið skilið. Heilunin líkamnast í Kára yngri sem tryggði að náttúruleg viska, sem átti undir högg að sækja í kristinni heimsmynd, hélt velli.
Tregða Kötlu til að gefast Kára, sem er mögnuð upp í lausamálssögunni, er skiljanleg sé viðhorf tímans til völvunnar sem andlegrar brúðar haft í huga. Guðbrandi Vigfússyni segist svo frá í formála að þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar:
Þegar í heiðni er þess getið að seiður, galdur og forneskja þótti glæpur sem lögin hegndu harðlega og var þá tíðast að lemja seiðkonur grjóti í hel og stundum er getið um galdrabrennur. Þetta var nú á 10. öld; síðar á 11. og 12. öld er þessa síður getið eður alls ekki eftir sem lögin urðu betri og siðir manna mildari en í heiðni. (16)
Séu orð Ólafs í Purkey höfð í huga, er hugsanlegt að upprunalega sagan um Kötlu hafi orðið til um líkt leyti og Völuspá en þar er völvan Heiður kölluð angan illrar brúðar. Telja skýrendur að þar sé átt við Freyju sem kenndi fyrst með ásum seið. "Hún kallaði mig Kötlu sína," segir Katla um Alvöru sem bendir til dáleika af líkum toga. Þegar svo við bættist bannið sem biblían leggur við spáförum, að leita fregna af framliðnum og taka mark á draumum, var varla von að konur væru fjálgar í að gangast við kvenlegri náttúru sinni og gáfum. Svo römm var bæling Kötlu að henni fannst hún vera "sem einmana í vargaflokki" þótt hún skynjaði ekkert nema velvilja í sinn garð. Hún óttaðist með öðrum orðum að hljóta þau örlög sem Skírnir hótaði að kalla yfir Gerði ef hún léti ekki að stjórn, að vera gleypt og verða innlyksa í undirheimum. En Alvör stýrir Kötlu. Hún gætir þess að Katla gleymi sér ekki og fylgir henni til baka í mannheima. Alvör er hið innbyggða lögmál sem kona þarf að kunna að treysta.
Völvan miðlaði samfélagi sínu því sem fyrir hana bar í leiðslu seiðsins. Hvað Kötlu varðar þá ímyndast erindi dulvitundarinnar í gripunum sem hún ber með sér inn í mannheima og henni er uppálagt að sýna. Beltið greinir bæði að og tengir efri og neðri hluta líkamans, huga og tilfinningar annars vegar en hvatalífið hins vegar. Beltið er dæmigerð táknmynd fyrir áhersluna sem Kötludraumur leggur á hinn gullna meðalveg, á jafnvægi milli himins og jarðar sem líkamnast í Kára unga og fróðleik hans um gang strauma og stjarna. Knífurinn aðskilur eitt frá öðru sem er nauðsynleg forsenda þess að unnt sé að sjá hluti og fyrirbæri í réttu ljósi. Hringurinn er á hinn bóginn tengitákn og stendur fyrir hina eilífu hringrás sem í hnotskurn endurspeglast í kvartilaskiptum mánans og tíðahring konunnar. Í upphafi var eining í óvitund en þroski manneskjunnar felst í að tengja saman það sem sundur hefur verið skilið uns eining hefur verið endurheimt á meðvituðu plani.
skæra af gulli, men og sylgju og munu það hnossir þykja flestum |
segir brúðguminn Kári við Kötlu. Í kvæðinu er Kötlu gert að klæðast kvenskarti sínu áður en hún yfirgefur bústað Alvarar. Hún vaknar með öðrum orðum upp af draumnum eins og sól rísi úr hafi, skrýdd í skikkju af skæru gulli. En Kötlu líður ekki eins og hún rísi mær og endurnærð upp af brúðarbeðinum með Kára. Hún vaknar ekki til nýrrar vitundar geislandi af orku heldur er hún depurðin uppmáluð. Katla er hrjáð af sektarkennd yfir að hafa gefist draumamanni sínum, sínum innri brúðguma.
Gripir hennar, gullskikkja, men og sylgja eru táknmyndir fyrir "heilagt brúðkaup" Sólar og Mána eins og það ímyndaðist í samförum Freyju og Óðs sem gátu dótturina Hnoss. Gullskikkjan skýrir sig sjálf, en men er samhljóða indóevrópsku rótinni men sem þýðir 'máni' og sylgjan er tengitákn. Í vitund formæðra okkar og feðra var gyðjan Sól, uppspretta lífs, en Máni óðurinn, sálin. (17) Kötludraumur sviðsetur þessa eldfornu erkitýpu sem menning okkar á rætur í. Í kafla sem ber yfirskriftina "Tunglmánuðurinn í lífi þínu" segir stjörnuspekingurinn Shirley Soffer:
Sé nýkveikt tungl tákn fyrir fæðingu, þá er nýtt tungl [þ.e. myrkur máni] tími getnaðar. Og þótt við endum á nýju tungli, er það táknrænt séð byrjun á hringferli mánans vegna þess að á þessu stigi er máninn samstæður [e. conjunct: 'samtengdur'] sólinni. Hér sameinast andi og sál og sá einhverju nýju í lífið sem líkamnast í fæðingu nýkveikts tungls.[...] Sólin, sem táknar vilja þinn, og máninn, sem stendur fyrir tilfinningar þínar og hvatir, eru læst í táknræn armlög á þessum tíma mánaðarins. Og hvað svo sem þau hafa getið saman "í myrkri" hins nýja mána mun "koma fram í dagsljósið" á fullu tungli, þegar þau hafa skilist að og standa andspænis hvort öðru á ný. (18)
Brúðguminn Kári er hinn þverrandi máni sem deyr og endurfæðist í nýkveiktum mána sem í sögunni líkamnast í syninum Kára. Þetta er mynstrið sem Kötludraumur rís upp af.
Í sögunni er það lykilatriði að Kötlu er gert að sýna gripi sína og segja frá reynslu sinni. Draumur hennar er ekki einkamál heldur er hann ætlaður samfélaginu. Katla er miðill sem dulvitundin notar til að koma áríðandi skilaboðum til heildarinnar og þessu hlutverki hlýtur hún að gegna þótt hún þurfi að hætta bæði lífi sínu og sæmd. Af þessu getum við nútímafólk dregið þann lærdóm að það nægir ekki að við skiljum draumana okkar röklegum skilningi heldur þurfum við að flytja þá út í lífið í orði eða athöfn.
Kötludraumur sýnir að konan er ekki við eina fjölina felld. Hún þarf ekki aðeins að þroska með sér aðlögun að hinum ytri heimi sem lýtur lögmálum feðraveldis og framsækni, heldur ber henni jafnframt að rækta sína innri náttúru, innsæi sitt og sköpunargáfu í samspili við sinn andlega annan. Að öðrum kosti getur hún ekki orðið heil í sjálfri sér. Enda biður Kári Kötlu "heila og heppna bæði sig hafa heim sókt." Í Goðsögunni um gralið setur Emma Jung fram skemmtilega athugun sem sýnir að Katla á sitthvað sameiginlegt með konum í nútíma:
Í draumum og fantasíum jafnvel hamingjusamlega giftra kvenna birtist oft dularfull og heillandi karlvera, demónskur eða guðdómlegur dauma- eða skuggaelskhugi sem Jung hefur kallað animus. Það er ekki óalgengt að kona ali þá hugmynd með sér á laun, meira eða minna meðvitað, að eitt barna hennar, einkum það elsta eða yngsta, hafi verið feðrað af þessum innri elskhuga. (19)
Hún bætir því við að slíku barni séu auðveldlega eignaðir ofurmannlegir kraftar. Með tilvísun í texta Emmu Jung, kalla Penelope Shuttle og Peter Redgrove, höfundar The Wise Wound, þennan innri elskhuga "hinn eiginmann" konunnar sem í mörgum menningarsamfélögum sé kenndur við mánann. Hann sé með öðrum orðum táknmynd fyrir mánaðarlegar blæðingarnar. (20) Og þau velta fyrir sér hvað gerðist ef konan liti á eiginleika þessa elskhuga sem sína eign, sem "guðdómlegt barn" sem væri hennar eigið sjálf og hún endurnýjaði sig þannig eins og máninn með hverjum tíðahring, fremur en að þessir eiginleikar flyttust yfir á líffræðilegan son hennar.
Það er vissulega kunnara en frá þurfi að segja að margar konur hneigjast til að lifa í gegnum börnin sín í stað þess að þroska með sjálfum sér hæfileikana sem þær þrá að sjá blómgast í afkvæminu. Í Kötludraumi er það sonurinn sem flytur visku og kraft Kára og Alvarar áfram en Katla afsalar sér erfðum sínum með öllu og snýr baki við náttúru sinni. Deilurnar sem rísa á milli hennar og Alvarar eru vísbending um innri togstreitu sem orsakast af afneitun hennar á sínu innra Sjálfi sem leitar líkamningar í henni. Draumur Kötlu hefur þroskandi áhrif á Má og hið karllæga samfélag en við sjáum ekkert slíkt þroskaferli hjá Kötlu sjálfri. Hún leggur traust sitt á eiginmanninn Má sem ræður fram úr öllum hennar vandræðum. Dáð hennar sýnist fólgin í að standast ásókn Alvarar sem í sögulök hlýtur hin dæmigerðu örlög nornarinnar og brennur til ösku. Það þarf því engan að undra að Katla skuli hafa valið að laga sig að kröfum tímans og uppfylla hlutverk hinnar tilbeiðslufullu eiginkonu höfðingjans.
Jungíski sálfræðingurinn Marie-Louise von Franz talar um knýjandi nauðsyn þess fyrir konur að þróa sinn innri mann, animusinn, sem í æðsta skilningi er tengiliður þeirra við hið guðdómlega Sjálf. Í sambandi við hann þroskar kona með sér hugrekki, andlegt atgervi og öðlast aðgang að persónulegri sköpunarlind sinni. Hún segir:
Að ummynda animusinn kostar gífurlega þjáningu því að það felur í sér hvorki meira né minna en að afsala sér sinni gömlu sjálfsmynd fyrir nýja og slíkt kallar á mikið hugrekki. En förin er erfiðleikanna virði því að umbunin er ómælanleg. (21)
Um karlleika í konum segir hún síðar:
Karlleiki í konum er jafn óendanlega jákvæður og hann getur verið neikvæður. Neikvæðar hliðar hans koma fram þegar konur kunna ekki að tengjast sínu karllega eðli af visku. Kona sem hefur engan animus hefur ekkert lífsfjör, enga framtakssemi, enga greind, ekkert frumkvæði. Hún er aum vera. Hún er ekkert annað en leg sem framleiðir börn og hönd sem hrærir í pottunum í eldhúsinu. Án animuss er konan ekkert. Animusinn er þess vegna óendanlega jákvætt fyrirbæri. Hann er greind. Hann er þrá eftir hinu andlega. Allt andlegt líf kvenna tengist animusinum. Það má því segja að í konunni spanni animusinn, hin karllega hlið hennar, allt litrófið frá djöflinum til heilags anda. (22)
Kötludraumur er sprottinn úr tíma þegar kapp var lagt á að ná konum undan áhrifavaldi síns andlega annars og temja þær að þörfum feðraveldisins. Katla á engar rætur í sjálfri sér. Hún hefur engan sjálfstæðan vilja, enga sjálfstæða rödd. Hún er eins og rekald bæði þessa heims og annars. Hún gengur í gegnum reynslu sem ætti að hafa djúplæg áhrif á hana en hún gerir sitt ýtrasta til að ýta henni frá sér. Hún hamrar á ást sinni til Más og lofsyngur dyggðir hans og elsku. Sektarkennd hennar gengur eins og rauður þráður í gegnum frásögnina. Á yfirborðinu er ljóst að henni finnst hún hafa drýgt hór. En skyldi raunveruleg þjáning Kötlu ekki hafa stafað af því að hún sveik sitt eigið Sjálf?
Tilvísanir:
1) Þóroddur Bjarnason. Mbl. 5. apríl 2004.
2) Claudia Demonte. 2000. Women of the World: A Global Collection of Art, bls. 29.
3) Jón Árnason. 1961. Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, II, bls. xviii.
4) Carl G. Jung. 1990. The Archetypes and the Collective Unconscious (1959). Þýtt úr þýsku af R.F.C. Hull, bls. 7.
5) Sbr. orð Más: "En það er mér helstríð / þú hatir svein ungan."
6) Ásgeir Blöndal. 1989. Íslensk orðsifjabók.
7) Lotte Motz. 1981. "Gerðr: A new interpretation of the Lay of Skírnir" í Maal og Minne, skilgreining bls. 124.
8) Snorra-Edda. "Skáldskaparmál" 4. Sjá einnig 41; 46.
9) Matthías Viðar Sæmundsson. 1992. Galdrar á Íslandi: Íslensk galdrabók, bls. 137. Sjá einnig viðauka A.
10) Ásgeir Blöndal. 1989. Íslensk orðsifjabók.
11) Encyclopaedia Britannica.
12) Erich Neumann. 1991. The Great Mother (1955). Þýtt úr þýsku af Ralph Manheim, bls. 31.
13) Sjá grein mína "Helgar tíðir" (Lesbók Morgunblaðsins, 3. apríl 2004) sem er að finna á þessari vefsíðu undir "greinar".
14) Hilda Ellis Davidson. 1998. Roles of the Northern Goddesses, bls. 177.
15) Sjá "Sörla þátt" í Fornaldar sögum Norðurlanda. Þar segir frá því hvernig Freyja eignaðist Brísingamen og stuldi Óðins á meninu.
16) J.Á., II, xvii-xviii.
17) Sjá nánar um þetta í grein minni "Helgar tíðir" (Lesbók Morgunblaðsins, 3. apríl 2004) sem er að finna á þessari vefsíðu undir "greinar".
18) Shirley Soffer. 1998. The Astrology Sourcebook, bls. 156-157.
19) Emma Jung og Marie-Louise von Franz. 1998. The Grail Legend (1960). Þýtt úr þýsku af Andrea Dykes, bls. 46.
20) Penelope Shuttle og Peter Redgrove. 1986. The Wise Wound: The Myths, Realities, and Meanings of Menstruation (1978), bls. 121.
21) Marie-Louise von Franz í samræðum við Fraser Boa. 1988. The Way of the Dream, bls. 215.
22) Sama rit, bls. 285.
Gandreiðinúr þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar |
 germanska gyðjan Frîja ríðandi á sópi; veggmynd í dómkirkjunni í Slésvík |
Einu sinni var prestur nokkur, vænn maður og velmegandi. Hann var nýkvæntur er þessi saga gjörðist og átti hann unga og fríða konu er honum þótti sérlega vænt um enda var hún að öllu afbragð annara kvenna í nálægum sveitum um þann tíma. Nokkur annmarki var þó á um ráð hennar er presti þótti ekki svo lítils verður og það var að hún hvarf á burt hverja jólanótt, og vissi enginn hvað af henni varð. Spurði þó prestur hana oft og þrásamlega um það, en hún sagði hann það engvu varða. Það eina varð þeim að sundurþykkju.
Einhverju sinni vistaðist til prests förudrengur nokkur; hann var lítilmenni á vöxt og viðgang, en það ætluðu menn hann mundi vita fleira fyrir sér en aðrir menn óbreyttir. Líður svo fram til jóla að ekkert ber til tíðinda. En á aðfarakvöld jóla er drengur út í hesthúsi að kemba og hirða eldishesta prestsins. Hann veit ekki fyrri til en konu prestsins vindur þar inn og gefur hún sig á tal við dreng um ýmsa hluti. Og er minnst varði bregður hún beizli undan svuntu sinni og leggur við dreng; fylgir því svo mikið töfraafl að drengur líður prestskonunni að fara á bak sér og hleypur hann þegar á stað sem fugl flygi; fer hann yfir fjöll og dali, kletta og klungur og hvað sem fyrir er; er því líkast sem hann vaði reyk mikinn. Loksins koma þau að húsi einu litlu. Þar fer hún af baki og bindur dreng við hæl einn er stóð í húsveggnum. Prestskonan gengur að dyrum hússins og klappar þar upp á. Kemur þar út maður og fagnar henni ágæta vel. Leiðir hann prestskonu með sér inn í húsið. En er þau eru horfin leysir drengur beizlið frá hælnum og nær því síðan fram af sér og stingur því hjá sér. Síðan læðist hann upp á húsið og sér inn um rifu sem á var þekjunni hvað um er að vera inni. Hann sér að þar sitja tólf konur við eitt borð og maður sá er út kom hin [sic] þrettándi. Þar þekkir hann húsmóður sína. Það sér hann að konurnar bera mikla virðingu fyrir þessum manni og eru þær að segja honum ýmislegt af brögðum sínum og listum. Þar á meðal segir prestskonan frá því er hún hefur riðið hingað lifandi manni og þykir húsráðandum það mikil býsn því það sé hin rammasta gandreið að ríða lifandi manni. Segir hann hana mundu verða afbragð annara í galdri, "því þetta vissi ég engan áður kunna nema sjálfan mig." Hinar konurnar verða þá allar upp til handa og fóta og biðja hann kenna sér þessa list. Leggur hann þá bók fram á borðið, gráa ílits og ritaða með eldi eða eldslitum stöfum. Bar af stöfunum glætu nokkra um húsið og var þar ekki önnur birta. Tekur nú húsráðandinn til að kenna konunum á bók þessa og útskýra fyrir þeim innihald hennar og nemur drengur allt eftir það sem hinn hafði fyrir.
Líður svo undir morgun og segja konurnar nú muni mál að fara. Er þá kennslunni hætt, en konurnar taka upp hjá sér sitt glasið hver og rétta húsráðanda. Sér drengur að í þeim er eitthvað rauðleitt er húsráðandinn sýpur og réttir síðan konunum aftur glösin. Kveðja þær hann síðan með mestu virktum og fara út úr húsinu. Sér þá drengur að konurnar hafa allar sitt beizlið hver og eiga sinn reiðskjótann hver. Ein hefur hrosslegg, önnur kjálka, þriðja herðablað og s. frv. Tekur nú hver sinn reiðskjóta og ríða á burt. En frá prestskonunni er það að segja að hún finnur hvergi sinn reiðskjóta, ærist hún kringum allt húsið, og er minnst varir stekkur drengur ofan af húsinu og að henni og kemur á hana beizlinu. Sezt síðan á bak og heldur heimleiðis. Hefur hann lært svo mikið um nóttina að hann getur stýrt prestskonu rétta leið og segir ekki af ferð þeirra fyrri en þau komu aftur í hesthúsið sama og þau fóru frá. Þar fer drengur af baki og bindur prestskonuna í hesthúsinu. Gengur síðan heim og segir tíðindin hvar hann hafi verið og hvar prestskonan sé nú niðurkomin og með hverjum atburðum þetta hefur skeð. Verðu öllum mönnum bilt við og ekki sízt presti. Er nú prestskonan tekin og krafin til sagna. Meðkennir hún loksins að hún og ellefu prestskonur aðrar hafi um nokkur ár gengið á Svartskóla og fjandinn sjálfur hafi kennt þar galdur og að einungis eitt ár hafi verið eftir af þeirra kennslutíma. Segir hún að hann hafi áskilið tíðablóð þeirra í kennslukaupið og það hafi verið það sem drengur sá rautt í glösunum. Eru síðan prestskonunni goldin makleg málagjöld sinnar illsku.
túlkun sögunnar |
 úr Walking the Wild Spirit Tarot eftir Poppy Palin |
Gandreiðin er sviðsett í íslensku sveitasamfélagi á kristnum tíma og ber þess merki að galdramál og ofsóknir þeim tengdar hafa verið mönnum ofarlega í huga. Sagan sver sig í ætt ævintýra að því leyti að skírskotun hennar er almenns eðlis og virðist eiga rætur í alþýðutrú vestrænnar menningar. Paula Weideger tilgreinir hliðstætt dæmi í Menstruation & Menopause:
Sígaunar trúa því að nornir haldi hvíldardaginn á föstudagskvöldi á "Mánafjalli". Þær endurnýja samning sinn við djöfulinn á sjö ára fresti á slíku fjalli. Í þessi sjö ár safna sígaunakonur tíðablóði sínu og þegar samningurinn er gerður gefa þær djöflinum allt þetta blóð að drekka. (1)
Rómverjar helguðu föstudaginn (dies Veneris) ástargyðjunni Venusi en hún var hliðstæða germönsku gyðjunnar Frîju sem aftur er sögð sú sama og hin norræna Frigg. (2) Fredag, eins og frændur okkar á Norðurlöndum kalla föstudaginn, ætti samkvæmt þessu að vera nefndur eftir Frigg en er þó oftar en ekki rakinn til Freyju. Forðum kölluðum við þennan dag, sem nú er kenndur við meinlæti, frjádag en sögnin að frjá þýðir að 'elska'.
Í Gandreiðinni færa prestskonurnar djöflinum tíðablóð sitt á jólanóttina. Verknaðurinn er þannig settur í afgerandi trúarlegt samhengi og kallast á við fæðingu Jesúbarnsins sem færði mannkyninu eilíft líf fyrir trú á hinn kristna guð. Með því að stilla blæðingunum upp andspænis fæðingu frelsarans, eins og hér er gert undir rós, er ekki einungis vísað í andstæðurnar líf og dauði og sigur ljóssins yfir myrkrinu, heldur er djöflun náttúrunnar og líkamans í brennidepli. Tíðablóð konunnar er viðvarandi áminning um frumstæðan hellisbúann í okkur sem við kærum okkur ekki um að kannast við og það er jafnframt áminning um ósjálfbjarga upphaf sérhvers einstaklings, því að við komum í heiminn með lyktina og bragðið af þessu blóði í vitunum. (3) Við þessar kringumstæður gátum við gefist vellíðunarlögmálinu óhikað á vald. Og vellíðun er það sem við þráum á þyrnum stráðri braut lífsins. Aðdráttarafl tíðablóðsins er þess vegna sterkt. En vellíðun á jörðu var ekki baráttumál kristinnar kirkju á þeim tíma sem ól Gandreiðina af sér heldur skyldi mönnum umbunað með eilífum fögnuði á himnum fyrir meinlæti og þjáningar í jarðlífinu.
Í heiðni voru jólin tími miðsvetrarblóta. Viðbjóður kristinna forfeðra okkar á hrossakjöti á rætur í helgi hestsins sem fórnardýrs en hann var nátengdur guðunum Frey og Óðni. Í Britannicu er að finna þessa skilgreiningu á fórn:
Því sem er fórnað er ávallt lífið sjálft í einni eða annarri mynd. Fórnin er hylling lífsins, vitundin um guðdómlegt og varanlegt eðli þess. Í fórninni er helgað líf þess sem er fórnað leyst úr viðjum sem heilagur kraftur og samband myndast á milli fórnandans og hins helga megins. Með fórninni er lífi skilað aftur til hinnar helgu uppsprettu og kraftur og líf þeirrar uppsprettu þar með endurnýjað; líf er nært með lífi. (4)
Sem táknmynd standa knapi og hestur fyrir sjálfið og hvatirnar og sýna hið æskilega samband á milli þessarar tvenndar: sjálfsvitundin heldur um stjórnartaumana og notar hvataorkuna sér til framdráttar. Í fórn heiðinna manna var hinn heilagi kraftur, sem hesturinn var táknmynd fyrir, leystur úr viðjum og endurnýjaður. Það var í hestinum sem hið guðdómlega og varanlega eðli bjó. Þetta viðhorf til hestsins einskorðaðist ekki við norræn trúarbrögð heldur gilti almennt um hinn forna heim. (5)
Í Kína er sagt að kona "ríði hesti" þegar hún er á túr. (6) Í Gandreiðinni ríða prestkonurnar sundurlimuðum hesti: "ein hefur hrosslegg, önnur kjálka, þriðja herðablað, og s. frv." Einum þræði er þetta myndmál táknrænt fyrir upplausnarferli blæðinganna. Tímasetningin tengir það jafnframt við jólablót forfeðranna. Í þjóðsögum af gandreiðum finnast vinnumenn sem lenda í næturævintýrum með húsfreyjum sínum yfirleitt sprungnir í rúminu að morgni, líkt og máninn sem þorrinn af kröftum deyr í armlögum við blæðandi brúði sína en blæðingar kvenna voru jafnan tengdar niði, það er, þverrandi tungli. (7)
Sé blóðfórn kvennanna í þjóðtrúnni skoðuð í ljósi skilgreiningarinnar hér að framan, er bersýnilega látið í veðri vaka að blæðingarnar megi rekja til djöfulsins og að konur viðhaldi megni djöfulsins með tíðablóði sínu. Með blæðingunum hefur mögulegu lífi verið fyrirgert og því skilað aftur til uppsprettunnar "og kraftur og líf þeirrar uppsprettu þar með endurnýjaður." Þetta ferli ímyndaðist í samspili gyðjunnar og mánans sem endurfæðist í nýkyntum, kynngimögnuðum arftaka sínum. Þegar hér var komið sögu hafði máninn, sem í öndverðu var heilagt goðmagn, umbreyst í djöful kristinna manna.
Sagan tekur af öll tvímæli um að gandreið tengist blæðingum. Og um hvað fjallar hún? Hún fjallar um valdarán og bælingu. Karlhetjan í sögunni yfirtekur kunnáttu húsmóður sinnar og gerir hana að undirsáta. Bæði eru margfróð, prestfrúin og förudrengur, en viðhorfið til vísdóms þeirra skiptir í tvö horn: söguvitundin leggur blessun sína yfir kunnáttu drengsins en prestfrúin hlýtur "makleg málagjöld sinnar illsku." Í gegnum þessi átök sjáum við grilla í umskipti úr mæðraveldi í feðraveldi eins og unnt er að greina þau í gegnum goðsögurnar. Sagan segir að Óðinn alfaðir hafi numið seið af Freyju. Seiðurinn grundvallaðist á innhverfri hugleiðslu og lauk upp hliðum hulinna heima. Óðinn var hörkunemandi eins og strákurinn í sögunni og nýtti þekkingu sína til að ræna gyðjuna, lærimóður sína, sköpunarkraftinum sem býr í hinni helgu veig, tíðablóðinu.
 valkyrja með horn af ódáinsmiði verndargripur úr gröf frá víkingatímanum |
Gandreið á sýnilega rætur í þeim óstjórnlega og ótemjanlega krafti blæðinganna sem Annette Høst lýsir í grein sinni "Blessed by the Moon" (sjá tengil í vefsíðu Scandinavian Center for Shamanic Studies hér að neðan). Þennan kraft segir hún að konur geti fært sér í nyt með því að "ríða" öldum hans og byggir þar á persónulegri reynslu sinni sem shamani. "Fyrsta flóðaldan", á ensku first tide, er önnur myndhverfing sem Kínverjar nota fyrir blæðingarnar. (8) Alda og hestur eru nátengd fyrirbæri í huga manneskjunnar eins og ráða má af myndhverfingunni "hvítfextar öldur". Mar þýðir hvort tveggja 'sjór' og 'hestur'. Mardöll var eitt heiti á Freyju og geymir mynd af hinni sólbjörtu gyðju ríðandi þessum reginkrafti í leit að brúðgumanum Óði. (9)Tide þýðir 'alda, hreyfing, straumur' og er skylt orðinu tíðir. Þegar talað er um fyrstu flóðölduna hljótum við að gera okkur Upphafið með stórum staf í hugarlund, þegar kyrrstaða breyttist í hreyfingu, það er að segja þegar manneskjan var gerð brottræk úr bernskri paradís og lagði út á sína þroskabraut. Þetta ferli endurtekur sig í sálarlífi hverrar stúlku þegar hún byrjar á túr.
Orðið gandreið, segir Jón Árnason,
þýðir eftir uppruna sínum úlfareið og úlfum riðu tröllkonur sem segir í Eddu bæði hinni eldri og yngri. Síðan hefur gandreið verið höfð ei aðeins um reið á trylltum dýrum, heldur og um sérhverja för sem farin er og einhver fjölkynngi viðhöfð. (10)
Í Völuspá hinni skömmu er uppruni völva rakinn til Viðólfs sem þýðir 'skógarúlfur'. (11) Um víða veröld tengdust úlfurinn og villtir bræður hans blæðingum konunnar. Judy Grahn telur að í fjarlægri fortíð mannkynsins hljóti villtir hundar og önnur rándýr sem drógust að lyktinni af tíðablóðinu að hafa rekið formæður okkar upp í næsta tré eða inn í næsta skógarþykkni og með því dregið athygli að samhenginu á milli atferlis rándýra, blæðinga kvenna og háska eða dauða. (12) Hún segir frá því að í goðsögnum Miwok-fólksins í Norður-Ameríku hafi Coyote, sléttuúlfurinn, skapað blæðingarnar og telur raunhæft að ætla að sléttuúlfurinn og aðrar villihundategundir hafi í bókstaflegum skilningi gefið blæðingunum nafn í vitund manneskjunnar með því að draga vægðarlausa athygli að ástandi konunnar. (13)
Í norrænum goðsögum tengist úlfurinn ragnarökum. "Geyr Garmur mjög fyrir Gnipahelli, festur mun slitna en freki renna," er stef sem magnar upp ógnvekjandi heimsendisspá völvunnar í Völuspá sem lyktar með því að úlfurinn gleypir Óðin og jörð sökkvist í sæ. Að sama skapi má færa rök fyrir því að úlfurinn tengist upphafinu sem er svo lýst í Völuspá:
það er ekki var, vara sandr né sær né svalar unnir; jörð fannst eigi né upphiminn, gap var Ginnunga en gras ekki. (3) |
Í upphafi var allt eitt og þess vegna ekkert því að það var engin meðvitund sem greindi eitt frá öðru. Guð og maður, kona og karl, svart og hvítt, allt var það eitt. Ástin var ekki til. Ekki hatrið heldur. Allt var tælandi átakalaust. Í Ginnungagapi ríkir logn og kyrrð. Í öng lífsins þráum við ekkert heitar en að sökkva í þetta tóm og gleyma erfiðleikunum sem fylgir því að vera manneskja. Nafnið er víti til varnaðar: Sá sem lætur ginnast til að leita svölunar í þessari paradís er flón. Vandinn er hins vegar sá að gapið felur í sér allt sem ekki er en getur orðið. Það er uppspretta allrar sköpunar, allra nýjunga, skáldskapar, vísinda og lista. Til að uppfylla hlutverk okkar sem skapandi einstaklingar þurfum við að eiga aðgang að þessum brunni.
Ginnungagap er tvípóla eins og öll tákn sem hafa orðið til í viðleitni manneskjunnar til að höndla hinstu rök, eitthvað sem hún skynjar í veru sinni en fær ekki skilið til fulls. Það felur í sér hvort tveggja aðdráttarafl og dauðans ógn. Sem forliður er ginn- notað til áherslu í orðum jafn andstæðrar merkingar og ginnhelgur og ginnkeyptur. 'Gínandi gap' er ein skýring á heiti frumtómsins og erum við þá farin að nálgast gapandi gin hins gráðuga úlfs.
Í því gini lenti Rauðhetta, "litla flónið" sem hitti úlfinn á leið sinni gegnum skóginn og kunni ekki að varast kænsku hans. "Ó, hvað ég var hrædd. Það var svo dimmt í úlfskviðnum," kallaði telputetrið þegar veiðimaðurinn hafði rist á kvið úlfsins og hleypt henni út. Og í þessum svartaskóla lærði Rauðhetta sína lexíu, og með henni öll telpubörn sem drukku í sig ævintýrið um hana með móðurmjólkinni: "Nú skal ég aldrei framar á ævi minni fara út af veginum og hlaupa inn í skóginn, þegar mamma mín hefur bannað mér það." (14)
Undir sakleysislegu yfirborði þessa gamalkunna ævintýris kraumar frumstæður og eilífur veruleiki: Rauðhetta litla er að fara á túr í fyrsta sinn. Úlfurinn reynir að tæla hana upp í rúm til sín en þegar hún hefur afklæðst og býst til að leggjast í fang honum er hún gripin angist: Rauðhetta stendur á barmi hins óþekkta sem í ævintýrinu ímyndast í gin úlfsins. Hún er að breytast úr barni í kynþroska veru og stendur andspænis dauða síns bernska sjálfs. Björgunaraðgerð veiðimannsins minnir á "keisaraskurð" og sýnir inngrip hins tæknivædda samfélags í náttúrulegt ferli konunnar sem ógnar skipulagi þess. Til að fyrirbyggja háskann er Rauðhetta látin lofa sjálfri sér að fara aldrei út af veginum aftur. En undir innrætingar- og uppeldistóninum í ævintýrinu um Rauðhettu býr frumlægari veruleiki sem afhjúpast í sundurlausum atriðum sem í fljóti bragði kunna að virðast léttvæg. Til að mynda öðlast Rauðhetta sýnilega kraft við að fara gegnum dimman kvið úlfsins því að hún, þetta líka litla telpukorn, ber að "stóra og þunga steina" til að sliga hann. Þá er það líka athyglisvert að á ensku kallast þessi ævintýrapersóna Red Riding Hood eða 'Rauða reiðhettan'. Það skyldi þó aldrei vera að á bak við saklaust telputetrið búi tröllkona á úlfareið sem búið er að drepa kjarkinn úr?
Þá er það dularfullt í meira lagi að smjörkrukkan sem Rauðhetta var send með til ömmu sinnar hefur umbreyst í vínflösku þegar hún kemur út úr úlfskviðnum. Í Britannicu segir að oft hafi fórnin verið nátengd guðinum sem hún var færð og þá sem táknræn ímynd eða jafnvel líkamning hans. Og ennfremur þetta: "Vín er 'vínberjablóð' og þess vegna 'blóð jarðarinnar', andlegur drykkur sem örvar guði og menn." Í grein sem kallast "Kona ber reður" og byggist á mynd á etrúskri skál frá 5. öld f. Kr. sem notuð var til að blanda vatni við vín, fjallar jungíski sálfræðingurinn George R. Elder um tengsl vínguðsins Díonýsusar og algleymis sem aftur tengdist seiðnum og tilfinningatengdri trú. (15) Amma Rauðhettu er hin dæmigerða gamla kona sem leiðir stúlkuna í gegnum kvendómsvígslu sína. Hún er hliðstæða spunakonunnar í Þyrnirósu og huldukonunnar í Hafnanúp sem fjallað er um hér að framan. Í ævintýrinu rennur amman saman við úlfinn fyrir Rauðhettu sem sýnir hið tvíbenta viðhorf til reynslunnar sem hin fyrrnefnda boðar. Kakan og vínið sem Rauðhetta færði ömmunni og hún meðtekur í sögulok er dæmigert sakramenti og tryggir viðhald hins kvenlega vísdóms frá kynslóð til kynslóðar. (16)
Tengslin á milli úlfs og mána eru alkunn og trúin á að máninn hrífi manneskjuna út fyrir mörk vitrænnar skynsemi yfir í óreiðu brjálseminnar fyrirfinnst vítt og breitt um hið byggða ból. Verúlfur er sama og varúlfur en ver hefur hina sértæku merkingu 'eiginmaður' og er þar mjög líklega vísað til mánans sem innri maka hinnar blæðandi brúðar sem gafst á vald villtum kraftinum sem flæddi í gegnum hana og fyllti hana magni. Gandreið tröllkvenna er vitnisburður um kjark formæðra okkar andspænis ótamdri náttúru sem vitjaði þeirra á mánaðarfresti ef þær voru ekki þungaðar og úlfareið þeirra ber því jafnframt vitni að þær létu ekki gleypast af ólmum kraftinum heldur voru þær í yfirskipaðri stöðu og sátu hann með reisn.
Gandur kallaðist spástafur völvunnar. Orðið er skylt göndull 'reður'. Eitt af heitum Freyju var Göndul en það hefur verið skýrt 'sú sem ber staf eða töfrasprota'. (17) Völva á efalaust rætur að rekja til latnesku orðanna volva, vulva sem þýða 'leg, sköp'. Myndmálið sem er fólgið í sambandinu völva og gandur er táknræn fyrir samruna andstæðna og ber vitni þeim andlega getnaði sem menn hafa séð fólginn í seiðnum. Georg Elder, sem fyrr var vitnað í, leggur áherslu á mikilvægi þess að gera viðsjála orku sýnilega í táknum. (18) Með því móti getum við myndað meðvitað samband við þessa orku og fært okkur hana í nyt. Í starfi völvunnar íklæðist sköpunarkrafturinn ímynd reðursins sem frjóvgar en er engu síður yfirpersónulegt tákn. Því má segja að gandurinn hafi verið besta mögulega tjáning við tilteknar aðstæður á þeirri mögnuðu orku sem manneskjan skynjaði í sér. Það er með öðrum orðum ekki hinn karllegi getnaðarlimur sem um ræðir heldur var gandurinn bersýnilega tákn fyrir "leyndarlim" konunnar, þ.e. fyrir kraftuppsprettuna sem býr innra með öllum mönnum, konum jafnt sem körlum. Það sem greinir á milli kynjanna er að konan er musteri þessarar uppsprettu frá náttúrunnar hendi en karlinn öðlast aðgang að henni í gegnum sína kvenlegu hlið sem Carl Jung hefur kallað animu. Í sögunni nemur förudrengur vísindin fyrir tilstilli húsmóður sinnar af hinum andlega meistara, þótt þar sé allt með öfugum formerkjum, og vísdóminn meðtekur hann óbeint, í gegnum rifu, en á ekki inngengt í húsið.
Göndul er valkyrjuheiti en valkyrjur riðu loft og lög og þær gátu flogið. Hina andlegu vídd, sem forðum tók á sig mynd vængja og gands, klæðir þjóðsagan í veraldlegan búning förudrengs sem fer eins og "fugl flygi" með prestkonuna yfir fjöll og firnindi. Þessi svæsna niðrun á sköpunarkrafti konunnar er dæmigerð fyrir óttann við valdið sem þessi kraftur færir henni. Og þessu valdi þurfti fyrir alla muni að svipta hana. Með kústskaftinu er kraftur hennar hafður að háði og hún spyrt við húsfreyjuhlutverkið sem hún hleypst undan með forboðnu háttarlagi sínu. Þótt okkur kunni að finnast þetta skopsögur einar í dag, þá voru galdrar og ofsóknir þeim tengdar grafalvarlegur veruleiki fyrir þá sem lifðu þessa tíma. Og vert er að minnast þess að gróteskt skop og aðhlátur er varnarháttur manneskjunnar andspænis tilvistarrökum sem hún hefur enga stjórn á.
Það hefur verið sagt að mistök mannanna opni guðdóminum leið inn í líf þeirra og heyrt hef ég að sá siður tíðkist meðal þeirra sem stunda hina eldfornu listiðn myndvefnað að hafa vísvitandi misfellu í verkinu til að halda þessari samskiptarás opinni. Verk sem er fullkomið er frosið í tíma, steinrunnið, og leyfir enga þróun. Viðhorf hins karllæga feðraveldis til blæðinga konunnar gefur það bæði leynt og ljóst í skyn að hún sé gölluð frá hendi skapara síns, ófullkomin vera sem stendur karlinum að baki. En skyldi það ekki einmitt vera tilgangur skaparans með þessum meinta galla sem konunni er áskapaður, þessari blæðandi und, að nálgast sköpunarverk sitt í gegnum hana og færa það æ nær fullkomnun með hverjum hring?
Í þeirri útgáfu sem ég hef undir höndum af Gandreiðinni (1993) er að finna villu sem tæplega hefur verið plantað inn í textann af ásetningi. Þegar drengur hefur læðst upp á húsið og gægist inn um rifu (galla!) á þekjunni, sér hann "að þar sitja tólf konur við eitt borð og maður sá er út kom hin þrettándi." Þarna slær óvart saman karlkyni og kvenkyni í lýsingu á húsráðandanum í Svartaskóla sem er kenndur við töluna 13, tölu mánans, eins og vísindakonan sem kallaði bölvun yfir Þyrnirósu. (19) Í rómönskum tungumálum er máninn kvenkyns en karlkyns í germönskum. Megin mánans er ekki kynbundið né lýtur það siðferðismælikvarða menningarinnar. Máninn er veröld skugganna. Hann er vettvangur tilfinninga og kennda sem við höfum afsalað okkur og útskúfað, kannski vegna óbærilegs sársauka eða smánar, eða hins að þær samræmdust ekki siðferðisvitund tímans. Þarna bíða þessi afskornu og þjáðu sálarbrot þess að verða tekin í sátt og færð til meðvitundar svo að þau fái þjónað því hlutverki sínu að flytja okkur fram til þroska og gera úr okkur heilsteypta og hamingjusama einstaklinga, því að sem slíkir vinnum við heiminum best. Á meðan þau leika lausum hala í undirvitund okkar í andófi við örlög sín, reynum við að losna undan ánauð þeirra með því að varpa þeim yfir á náungann og gerum hann að blóraböggli fyrir syndir okkar og veikleika.
Hvað gat hafa knúið hina ungu, fallegu og bráðgáfuðu prestfrú, sem átti svona líka vænan og velmegandi mann, til að víkja svo svívirðilega af beinu brautinni? Átti hún ekki að prísa sig sæla fyrir að hafa hreppt slíkan virðingarsess og standa heil á bak við sinn mann? En það var andóf í þessari ungu konu. Hún fór sínu fram og skeytti engu um ávirðingar prests. Svo mjög sem þessi unga kona var að öllu afbragð annarra kvenna í nálægum sveitum var sá annmarki á ráði hennar að hún hvarf úr rúmi bónda síns á helgustum tíðum, sjálfa jólanóttina, til að nema vísindi hjá óvininum í Svartskóla og galt fyrir með tíðablóði sínu. Hún var lifandi vitnisburður um sanngildi þeirra orða sem lögð eru Óðni í munn um konur í Hávamálum (84): "Á hverfandi hveli voru þeim hjörtu sköpuð, brigð í brjóst um lagið." Þessi galli í gerð hennar frá skaparans hendi, þetta blæðandi skaut, leiddi hana á villigötur í andlegri leit hennar. Og það mátti ekki tæpara standa að förupiltur gripi inn í atburðarásina og ónýtti byltingaráform óvinaliðsins. Að ári hefðu prestkonurnar tólf orðið fullnuma í listum djöfulsins og gert karla sína að bleyðum undirsátum. Það eru hinir kúguðu og undirokuðu sem grípa til þess örþrifaráðs sem í byltingarvopninu felst þegar önnur úrræði þrýtur. Og kúgarinn, hann lifir í stöðugum ótta um sitt illa fengna vald. Í hnotskurn afhjúpar Gandreiðin þá afskræmingu sem hlýst af harðvítugri bælingu hvatalífsins. Það sem áður var jákvætt og lífgefandi hefur umturnast í andhverfu sína. Og fórnarlömbin eru ekki bara konur og kvenleg náttúra í sinni víðustu merkingu, heldur tegundin öll.
Í grundvallaratriðum takast hér á forn trúarbrögð og ný. Völvan, hofgyðjan, var staðgengill gyðjunnar og fyrirrennari prestsins sem er fulltrúi almættisins á jörð. Stafur hennar, gandurinn, var táknmynd fyrir kraftinn sem talaði í gegnum hana en bókstafurinn er grundvöllur hins kristna kennimanns. Hún var haldin, heil og óskipt, eldmóður hennar kom frá hjartanu, en hjá honum lúta tilfinningarnar nauðsynlega forminu og ritningunni. (20) Jóhanna af Örk hefur orðið persónugervingur fyrir ótta kirkjuvaldsins við þessa kvenlegu beintengingu við guðdóminn. Að sama skapi hafa örlög hennar og þeirra annarra sem var varpað á bálið orðið konum víti til varnaðar. Frásögninni af afdrifum prestkonunnar sem hlaut "makleg málagjöld sinnar illsku" er ætlað að hafa sömu áhrif: að rugla konur í ríminu og binda þær á bás.
Tilvísanir:
1) Paula Weideger. 1975. Menstruation & Menopause: The Physiology and Psyhcology, the Myth and the Reality, bls. 89 (tilvísun í Ploss and Bartles. 1935. Woman: An Historical, Gynecological and Anthropological Compendium, 1. bindi).
2) Rudolf Simek. 1993. Hugtök og heiti í norrænni goðafræði. Ritstj. Heimir Pálsson; ísl. þýðing Ingunn Ásdísardóttir, bls. 78.
3) Penelope Shuttle og Peter Redgrove. 1986. The Wise Wound: The Myths, Realities, and Meanings of Menstruation (1978), bls. 73 ("It was our first breath, and taste too.")
4) Macropædia: "Sacrifice".
5) Louis Charbonneau-Lassay. 1992. The Bestiary of Christ (1940). Þýtt úr frönsku af D.M. Dooling, bls. 81 (Höfundurinn greinir frá því að rannsóknir á fornleifum frá forsögulegum tíma sýni að fornir ættflokkar í okkar heimshluta hafi trúað því að hesturinn væri líkamning guðdómlegs eðlis. Og hann spyr: "Álitu þeir, eins og Asíubúar, að hinn heilagi hestur hefði 'stigið beint niður af himnum til þess að honum yrði fórnað' eins og hinn guðdómlegi Messías?")
6) Wolfram Eberhard. 1986. A Dictionary of Chinese Symbols: Hidden Symbols in Chinese Life and Thought. Þýtt úr þýsku af G. L. Campbell.
7) Í Kötludraumi (sjá umfjöllun mína hér að ofan) segir Katla frá því að þegar Alvör leiddi hana út frá Kára hafi hún heyrt "brest mikinn í skálanum er Kári sprakk af harmi mín vegna." Frá myndrænu sjónarhorni gefur sögnin springa vísbendingu um sundrun, niðurbrot, upplausn. Eitthvað sem er heilt tætist í sundur.
8) Wolfram Eberhard. 1986. A Dictionary of Chinese Symbols: Hidden Symbols in Chinese Life and Thought. Þýtt úr þýsku af G. L. Campbell.
9) Gylfaginning, XXXV ("Freyja á mörg nöfn, en sú er sök til þess að hún gaf sér ýmis heiti er hún fór með ókunnum þjóðum að leita Óðs. Hún heitir Mardöll og Hörn, Gefn, Sýr").
10) Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, I, bls. 426.
11) "Eru völur allar / frá Viðólfi..." v. 5.
12) Judy Grahn. 1993. Blood, Bread and Roses: How Menstruation Created the World, bls. 52 og áfram.
13) Sama rit, bls. 54.
14) Ævintýrabók Steingríms Thorsteinssonar.
15) Georg R. Elder. 1996. "Woman Carrying a Phallus" fyrir ARAS (The Archive for Research in Archetypal Symbolism) í The Body: an Encyclopedia of Archetypal Symbolism, bls. 334. Sjá tengil í ARAS hér að neðan. Þar má sjá myndina sem liggur til grundvallar texta Elders.< P> 16) Í þessu samhengi er gaman að geta þess að í Íslenskar lækningajurtir (1992) eftir Arnbjörgu Lindu Jóhannsdóttur er frá því greint að úlfarunni eða úlfaber (þau eru rauð!) gagnist vel gegn tíðaverkjum og krampa í legi. Börkur plöntunnar, segir höfundur, "er kallaður krampabörkur hjá enskumælandi þjóðum, enda er hann eitt besta krampalosandi lyf sem finnst í jurtaríkinu." Hann "virkar hreinsandi á legið og vinnur gegn tíðateppu," bls. 138.
17) Ásgeir Blöndal. 1989. Íslensk orðsifjabók.
18) Georg R. Elder. 1996. "Woman Carrying a Phallus", fyrir The Archive for Research in Archetypal Symbolism í The Body: an Encyclopedia of Archetypal Symbolism, bls. 335.
19) Sjá umfjöllun mína um Þyrnirósu hér að ofan.
20) Í grein sinni "On the Moon and Matriarchal Consciousness" bendir jungíski sálfræðingurinn Erich Neumann á að sjálfið, sem höfuðið verður gjarnan tákn fyrir í feðraveldisvitund okkar, hafi oft og tíðum ekki hugmynd um hvað á sér stað í dýpri lögum dulvitundarinnar sem tengjast hjartanu. Spring 1954, bls. 90.
Fossvallabóndinnúr þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar |
 |
Í fyrri daga bjó bóndi einn á Fossvöllum á Langanesi. Sá bær stóð nokkrum spöl fyrir innan Sauðanes, en er nú eyðijörð. Þessi bóndi átti mörg börn ung, en eina dóttir átti hann sem elzt var af börnum hans. Var hún látin reka kvíféð á kvöldin út undir Fossána; hún fellur ofan af heiðinni skammt fyrir utan bæinn. Stúlkan kvartaði yfir því við föður sinn seint um sumarið að hún væri elt af bergrisa tvö kvöld samfelld og biður hún föður sinn grátandi að láta sig ei reka féð þriðja kvöldið. Hann verður reiður við stúlkuna og segir hún gjöri þetta til þess að þurfa ei að reka féð. "Skaltu," segir hann, "engu síður reka féð í kvöld." Verður það að vera svo að [hún] reki féð um kvöldið. Líður svo að náttmáli að stúlkan kemur ei. Fer nú bóndi margt að hugsa að dóttir sín hafi sagt satt, fer því af stað allt út að Fossá, en sér hvergi stúlkuna og snýr við svo búið heim aftur frá sér numinn af sorg og söknuði. Og um morguninn snemma ríður hann að Sauðanesi til prestsins sem þar var og tjáir honum allan þenna atburð. Prestur segist ei geta náð henni frá þeim tröllum sem hún sé nú heilluð til - "og hljótum við að senda skjótast mann norður að Múla í Aðalreykjadal til prestsins þar sem er bróðir minn; mun honum takast að ná dóttur þinni." Síðan skrifar hann bréf með sendimanninum til bróður síns. Kemur hann að Múla til prestsins þar og fær honum bréfið og kveðju Sauðanessprests með. Hinn les bréfið og mælti: "Þetta eru ill tíðindi því bóndadóttir er hjá þeim verstu tröllum hér norðanlands og þótt víðar sé leitað, og verðum við ei komnir áður en þrjár sólir eru af himni að Sauðanesi munu óvættir þessir verða búnir að trylla hana svo magnlega að ei mun hægt aðgjörða." Síðan býst prestur í skyndi með sendimanni. Ríða þeir nótt sem dag og fá jafnan ólúna hesta þar sem þeirra gáfust upp. Samt komust þeir ei að Sauðanesi fyrr en að þrem dögum liðnum, og kvað þá Múlaprestur það of seint orðið. Þó fóru þeir að þrábeiðni bónda með honum út að Fossánni báðir prestarnir og að þeim fossi sem er í ánni. Múlaprestur tekur síðan upp hjá sér sprota og slær á bergið. Opnast þar stórar hellisdyr og særir prestur þann sem þar ráði fyrir að koma í augsýn, og jafnsnart kemur til dyra ógurlegur tröllkall. Pestur spyr hvort hann hafi stolið bóndadóttur. Hinn kvað það satt vera. "Lát oss sjá hana!" segir prestur og létu þá tröllin hana fram í hellisdyrnar með járnfesti um sig miðja. Þykir prestum hún orðin óttaleg ásýndum, stór sem tröll og blá sem hel. Sást ei önnur mannsmynd á henni nema skírnarkrossinn á enni hennar var hvítur og með náttúrlegum holdslit. Og sem hún sér nú föður sinn biður hún tröllin að lofa sér að drepa hann því honum sé öll sín ógæfa að kenna. En Múlaprestur skipar henni að fara inn í hellirinn og láta engan mennskan mann sjá sig framar. Þar næst mælti hann við bergrisann: "Eru mörg tröll í helli þínum og á hverju lifa þau?" Risinn mælti: "Við erum fimm og lifum á fiskivatni sem er inn í helli vorum." Síðan særir prestur risann að fara inn. Laukst á eftir honum hell[ir]inn og gekk prestur frá dyrunum. Er það fróðra manna sögn að rauðir rúnastafir sjáist enn á berginu þar sem hellisdyrnar vóru. En sem bóndinn sá alla[n] þennan atburð var hann frá sér numinn af sorg og lifði skamma stund. Var eftir þetta hætt að búa á Fossvöllum og hefur þar aldrei byggð verið síðan.
Í neðanmálsgreinum við söguna segir: 1) Fossvellir munu hafa verið í Fossdal utan við Gunnólfsvíkurfjall. 2) Séra Árni Skaftason var prestur á Sauðanesi 1717-1770, en Þorleifur bróðir hans í Múla 1724-1748.
túlkun sögunnar |
 risinn í Cerne Abbas (1) |
Sagan af Fossvallabóndanum og dóttur hans á að hafa gerst á 18. öldinni eins og Huldukonan í Hafnanúp sem fjallað er um hér að ofan. Í túlkun minni á þeirri sögu vísaði ég í eftirfarandi lýsingu Matthíasar Viðars Sæmundssonar á tíðaranda aldarinnar: "Þá var lögð áhersla á heiftarreiði guðs í guðsorðabókum og predikunum, en náttúran var samkvæmt þeim eitruð og full af freistingum, andstyggileg og háskaleg, ofurseld satan og djöflum hans." (2) Þessi innræting kirkjunnar manna endurspeglast glöggt í annálum 17. og 18. aldar þar sem heimur hins varnarlausa Íslendings er gagnsmoginn af ókennileika, á jörðu, í lofti og allt inn í draumalönd.
Í upphafsorðum sögunnar er þess getið að Fossvellir séu nú eyðijörð. Þetta magnar umsvifalaust upp óhug með viðtakandanum sem óhjákvæmilega setur atburði sögunnar í samhengi við ástand jarðarinnar. Átökin sem sagan lýsir eiga sér stað við Fossána þar sem hún fellur ofan af heiðinni. Heiðin er óræktað land og dæmigerð sviðsetning fyrir undur og yfirnáttúrulega atburði. Orðið er skylt lýsingarorðinu heiðinn sem haft er um þann sem stendur fyrir utan viðtekin trúarbrögð og skipulag. Það er líka skylt völvuheitinu Heiður en eins og lýst er í Völuspá kemur Heiður að utan:
hvar er til húsa kom, völu velspá, vitti hún ganda, seið hún kunni, seið hún leikinn, æ var hún angan illrar þjóðar. (22) |
Í eldri útgáfum af Völuspá er völvan kölluð "angan illrar brúðar" og hafa menn talið að þar sé átt við Freyju sem kenndi ásum seið. En Jónas Kristjánsson benti síðar á að réttari lesháttur væri "angan illrar þjóðar". Í goðsögulegu samhengi er hin illa þjóð þursarnir sem sátu sýknt og heilagt um að ræna ástar- og frjósemisgyðjunni ásum til dauðans hrellingar. Þetta virðist mér vera þemað sem býr að baki þjóðsögunni um dóttur Fossvallabóndans. En hvaða þýðingu gæti þessi gamla saga um ill afdrif formóður okkar haft fyrir nútímakonuna?
Í sögunni spegla ytri aðstæður innri veruleika bóndadóttur sem er nafnlaus fulltrúi fyrir bælda og útskúfaða kvenlega náttúru á tímum harðræðis og djöflunar. Fossinn er óbeislaður kraftur sem á upptök sín í iðrum jarðar. Í sögunni tekur þessi villti kraftur á sig mynd þursans sem rænir bóndadóttur og hefur hana á valdi sínu. Stúlkan er afkomandi kvenna sem höfðu hugrekki til að bjóða þennan kraft velkominn í vé sín og miðla innsæinu sem hann færði þeim út til samfélags síns, jafnvel þótt þau tíðindi kynnu að láta illa í eyrum ríkjandi afla. Væri sú raunin var þessum konum dauðinn vís eins og nornaveiðar miðalda eru gleggstur vitnisburður um. Háski þessara kvenna stafaði ekki af viðskiptum við öfl annarrar víddar heldur var ógnvaldur þeirra hið veraldlega og kirkjulega vald. Á úlfareið sinni voru goðsögulegar formæður okkar í yfirskipaðri stöðu og bjuggu yfir reginkrafti.
Í umfjöllun minni um Kötludraum hér að ofan kemur fram að í fornum skáldskap voru "mál eða orð eða tal" jötna kenningar fyrir gull. (2) Má og til sanns vegar færa að í þessari sögu búi orð risans til Múlaprests, "við... lifum á fiskivatni sem er inn í helli vorum," yfir upplýsingum sem eru gulls ígildi fyrir okkur nútímafólk ekki síður en forfeður okkar á 18. öldinni, ef við bara viljum leggja okkur fram við að skilja þau.
Þjóðsagan Fossvallabóndinn er í raun myndræn útfærsla á staðhæfingunni sem er sett fram í íslenska rúnakvæðinu:
og kletta búi og varðrúnar ver ('eiginmaður'). Saturnus - þengill. |
Í ofangreindri umfjöllun minni um Kötludraum gat ég þess að þursinn hefur verið tengdur blæðingum kvenna og færði ég frekari rök fyrir þeirri túlkun. Rán bóndadóttur á sér stað að kvöldi seint um sumarið, þegar birta er tekin að víkja fyrir myrkri. Vaknandi kynhvöt stúlkunnar tekur á sig mynd hins ógnvekjandi bergrisa, sem hún reynir að flýja, en hún kemst auðvitað ekki undan honum frekar en föður Þyrnirósu tókst að vernda dóttur sína fyrir álögum þrettándu vísindakonunnar. Þetta er sá skuggi sem bóndadóttir verður að glíma við. Á þessum mótum bernsku og kynþroska er engin móðir stúlkunni til leiðsagnar. Móðurleysið á bóndadóttir sammerkt með Freyju sem í Snorra-Eddu er sögð dóttir hins auðuga og fésæla vanagoðs Njarðar en um móður hennar er hvergi getið. Bóndadóttir leitar til föður síns í öng sinni en hann sýnir henni engan skilning og viðhorf prestanna í sögunni gefur innsýn í boðskapinn sem hún hefur numið úr prédikunarstólnum. Sagan dregur upp skýra mynd af stöðu konunnar og kvenlegri náttúru innan feðraveldisskipulagsins sem hefur mótað okkur og stýrt.
Bóndadóttir var látin reka kvíféð út undir Fossána á kvöldin. Kvífé voru ær sem lömbin voru færð frá svo nýta mætti kraftmikla sauðamjólkina til manneldis. Hlutverk stúlkunnar tengir hana gjöfulli náttúru og leiðir hugann enn að Freyju sem bar auknefnið Gefn en það þýðir 'hin gjöfula'. Fé-rúnin, sem er sú fyrsta í rúnastafrófinu, stendur fyrir stafinn f og tengist frjósemisgoðunum Freyju og Frey. Í íslenska rúnakvæðinu er aurum, þ.e. latneska orðið fyrir 'rautt gull', lykilorð fyrir fé:
og flæðar viti ('veit á flæði') og grafseiðs gata ('ormur, slanga') aurum - fylkir. |
Í fornbókmenntum okkar er að finna ærin dæmi um illindi sem spretta af græðgi í hið veraldlega gull og erum við nútímafólk síst eftirbátar forfeðranna í þeim efnum. Í andlegum skilningi er gullið líka tákn fyrir orku, hinn torsótta fjársjóð sem læknar mein samfélagsins og hetjan sækir í aðra vídd. Í gullgerðarlistinni var hið andlega gull kallað aurum non vulgi. Að mati Matthíasar Viðars Sæmundssonar vísar kenningin grafseiðs gata í goðsögnina um drekann Fáfni sem lá á gullinu uppi á Gnitaheiði. (4) Frá þeim sjónarhóli séð höfum við andstæðurnar flæði/kyrrstaða í öðru og þriðja vísuorðinu. Fáfnir er táknmynd fyrir ágirnd og fastheldni. Hann er nirfillinn sem liggur eins og ormur á gulli sínu. Hann getur líka verið táknmynd fyrir foreldrið sem rígheldur í afkvæmi sitt og hindrar það í að hleypa heimdraganum eða fyrir samfélagsskipanina sem stríðir gegn því að einstaklingurinn fari sínar eigin leiðir í leit að Sannleikanum með stórum staf. Frá öðru sjónarhorni séð er hann sá eða sú sem lætur foreldrið eða samfélagið hefta sig í að þroskast á eigin forsendum. Fáfnir er drekinn sem við þurfum að glíma við aftur og aftur til að losa okkur úr viðjum hugsunarlausrar hjarðmennsku og verða sjálfum okkur samkvæm sem heilsteyptir einstaklingar.
Tár bóndadóttur sem í angist sinni leitar ásjár hjá föður sínum vekja upp minninguna um rautt gulltár Freyju sem grét sinn horfna Óð. (5) Þessar andhverfu myndir ótta og þrár takast á í brjósti þess sem stendur á þröskuldi hins óþekkta. Edred Thorsson telur að fé-rúnin standi fyrir frumeldinn, undirstöðu lífs og hreyfingar, sem tryggir stöðuga umbreytingu í heiminum. (6) Að því hníga rök að í upphafi hafi konan verið merkisberi slíkra umbreytinga. Forstaða fé-rúnarinnar í rúnastafrófinu styður við kenningu Edreds Thorsson og gefur jafnframt innsýn í viðhorf bændamenningarinnar til kvikfjárins sem var undirstaða lífsins í landinu. Síðar varð féð táknmynd fyrir hinn kristna söfnuð undir forsjá prests. Sauðanesið, bústaður sóknarprests bónda, kallast á við mjólkandi kvíærnar sem voru í umsjá bóndadóttur en sauðir eru 'vanaðir hrútar'. (7)
Sagan gefur til kynna að stúlkunni hafi verið rænt. Í munni prestanna er aftur á móti látið svo heita að hún hafi verið heilluð og tryllt. Orðalagið afhjúpar rótgróið viðhorf til kvenlegrar náttúru og meints ístöðuleysis kvenkynsins. Það leiðir hugann að 'tryllum' vínguðsins Dínysusar, eins og bakkynjur kallast nú á íslenskri tungu. En það vekur líka upp jákvæðari hugrenningartengsl við aðdráttaraflið sem lesa má út úr nafni guðsins Hænis sem, eins og segir í Völuspá (18), skenkti manneskjunni óð eða sál. Íslenska orðsifjabókin leiðir margvíslegum getum að uppruna og merkingu orðsins Hænir. Ein er sú að það sé skylt latneska orðinu canō 'ég syng' og afleidd merking sé að "lokka með söng." Blasir það ekki nokkuð við að Hænir er sá sem hænir, laðar?
Í umfjöllun um gildi þess að veita díonysískri náttúru inn í annars "gleðisnauða og skipulagða tilveru" okkar, segir jungíski sálfræðingurinn Georges R. Elder skemmtilega sögu af óvæntri komu hindúa-guðsins Síva í skóg nokkurn þar sem meinlætamenn dvöldust ásamt hreinlífum eiginkonum sínum til að öðlast andlega uppljómun. "Síva var nakinn og hár hans villtur flóki: 'Limur hans og eistu voru eins og rauður kalksteinn og broddurinn skreyttur með svarti og hvítri krít.'" Með villtu háttarlagi sínu, hlátri, söng og kynæsandi dansi gekk Síva fram af strangtrúarmönnunum sem kváðu upp: "'Hann er óður!' En konur þeirra voru heillaðar og eins og óþreytandi tryllur í díonysískri orgíu áttu þær í ástarlífi með þessum óða guði nótt og dag í tólf ár. Meinlætamennirnir, eiginmenn þeirra bölvuðu hinum guðdómlega reðri og báðu þess að hann dytti af, og það gerði hann, en með skelfilegum afleiðingum: 'Þeir héldu áfram að iðka dharma, frjálsir af sjálfselsku, frjálsir af eigingirni, en karlmennska þeirra var eyðilögð, og orka þeirra var eyðilögð.' Með öðrum orðum," segir George Elder, "urðu karlar sem gátu ekki fallist á þá hlið trúarlífsins, sem laut að algleymi og leiðslu, getulausir á sál og líkama." (8) Þetta er pillan sem íslensk alþýða sendir klerkavaldi 18. aldarinnar undir rós með því að gera Sauðanes að miðstöð þess í sögunni um hinn ógæfusama Fossvallabónda og dóttur hans.
Í samfélagslegum skilningi stendur þursinn fyrir ranghverfuna á tíðarandanum. Þótt þjóðsögunni Fossvallabóndinn sé léð yfirbragð áþreifanlegs veruleika með því að sviðsetja hana á tilteknum bæ sem nú er kominn í eyði, eru persónurnar nafnlausar týpur sem standa fyrir tiltekna þætti í sálarlífi bændasamfélagsins á tímum harðræðis og bælingar. Bergrisinn ógurlegi er hér táknmynd fyrir sammannlegan skugga. Því vægðarlausari sem bælingin er þeim mun ægilegri, frumstæðari og óvinveittari verður skugginn. Sem samfélagsvera ber einstaklingurinn óhjákvæmilega í sér brot af þessum sammannlega skugga.
Skilgreining Carls Jung á skugganum er tvíþætt. (9) Annars vegar er sammannlegi skugginn sem er falin andhverfa tíðarandans en hins vegar persónulegi skugginn sem samanstendur af eðliseiginleikum sem einstaklingurinn hefur bælt, kæft, útskúfað eða ekki þroskað með sér, vegna þess að þeir stríða gegn siðferðisvitund hans eða falla með einhverjum hætti ekki að forskriftum samfélagsins sem hefur mótað hann. Þessi dökki reynslumassi, sem sjaldan eða aldrei fær aðgang að vitund manneskjunnar, varnar henni vegarins að þeirri skapandi orku sem er fólgin í djúpi dulvitundarinnar. Þessi orka ímyndast í hinn torsótta fjársjóð sem hetjurnar sækja í undirheima. Jung leggur höfuðáherslu á nauðsyn þess fyrir einstaklinginn að takast á við skugga sinn og samþætta inntak hans meðvitund sinni. Að horfast í augu við sekt sína og sár krefst mikils hugrekkis en með þeim hætti einum getum við losnað úr viðjum skuggans og endurheimt orkuna sem hann hefur haldið fanginni í heljargreipum.
Jung bendir ennfremur á að skugginn standi á þröskuldi undirheimanna. Með öðrum orðum: hann er "í hellisdyrunum." Það er skugginn sem við hittum fyrst fyrir þegar við leggjum upp í leit að fjársjóðnum, okkar sanna sjálfi. En prestur er ekki á þeim buxunum að hefja sáttaumleitanir við tröllin í hellisdyrunum. Andspænis þessum skuggaverum er hann sjálfbirgingshátturinn holdi klæddur og efast ekki eitt augnablik um að hann sé handhafi sannleikans. Húsbóndastælum af þessu tagi hneigjumst við til að beita það sem við fyrirlítum í sjálfum okkur. Við göngum út frá því að við séum húsbændur í eigin ranni en erum í raun meira eða minna á valdi ómeðvitaðra afla, og því meira er vald þessara afla sem við erum ómeðvitaðri.
Þessa lexíu lærðu æsir af þremur þursameyjum sem, eins og segir í Völuspá og Gylfaginningu, bundu enda á gullöld þeirra á Iðavelli:
teitir voru. Var þeim vettergis ('einskis') vant úr gulli. Uns þrjár komu þursa meyjar ámáttkar mjög ('afar voldugar') úr jötunheimum. (8) |
Þjóðsagan um Fossvallabóndann og dóttur hans vottar að þrátt fyrir ötula viðleitni hafa aldir og árþúsund ekki dugað til að kveða drauginn niður. Hér umturnast ung og saklaus bóndadóttir í árásargjarna þursamey við að byrja á blæðingum og öðlast kynþroska. Skipun Múlaprests um að hún skuli "fara inn í hellirinn [sic] og láta engan mennskan mann sjá sig framar" kallast á við hótun Skírnis (10) í Skírnismálum um að gera Gerði innlyksa með þríhöfðuðum þursa í undirheimum, fallist hún ekki á að afsala sjálfstæði sínu og gefast Frey. Um viðureign þeirra Skírnis og Gerðar fjalla ég í túlkun minni á Kötludraumi hér að ofan. Í Fossvallabóndanum freistar Múlaprestur þess að gera hótun Skírnis að veruleika. En þótt prestur sé vopnaður sprota eins og skósveinninn og kunni fyrir sér í særingum er hann þess ekki umkominn að uppræta óæskileg öfl í sálarlífinu. Sé skugginn múraður inni, útilokaður frá lífinu, lifir hann áfram í ósátt við örlög sín og getur haft óheilnæm áhrif á einstakling og samfélag.
Í goðsögum kemur ótti ása við að glata ástar- og frjósemisgyðjunni í hendur jötnum víða fram sem fyrr er getið. Í þessu samhengi er sagan af borgarsmíðinni einkar upplýsandi en þar segir frá því að æsir gripu til þess ráðs að láta reisa múr umhverfis Ásgarð til að einangra sig frá óvininum og verjast innrás hans. (11) Eins og dæmi úr nútímanum sýna er þessi egnandi varnarháttur bæði gömul saga og ný. Smiðurinn sem bauðst til að vinna verkið fyrir þá vildi fá Freyju, sól og mána í kaup og skyldi hann ljúka verkinu á einum vetri. Æsir gengu að samningnum en kváðu á um að hann skyldi verða af kaupinu ef verkinu væri ekki að fullu lokið á sumardaginn fyrsta. Svo handvissir voru þeir um að þetta myndi aldrei hafast að þeir féllust á að smiðurinn notaði hest sinn Svaðilfara við verkið. Það sem æsir áttuðu sig ekki á var að þeir höfðu gert samning við bergrisa og slíkur var kraftur hests hans að undrum sætti. Þegar sýnt var að verkinu yrði lokið í tíma var Loki rétt eina ferðina gerður ábyrgur fyrir fljótræði ása og þröngvað til að finna lausn á málinu. Loki breytti sér þá í meri og tældi Svaðilfara til ásta inn í skóg. Við þetta sýndi smiðurinn sitt rétta andlit og færðist í jötunmóð. Var þá ekki að sökum að spyrja. Þrátt fyrir eiða og særi hóf Þór hamarinn á loft, lét hann vaða í höfuðið á risanum og sendi hann niður undir Niflhel. Þjóðsagan Fossvallabóndinn sýnir að bergrisinn lifir þó enn og gerir tilkall til brúðar sinnar. En ávöxturinn af samförum Loka og Svaðilfara var hinn áttfætti grái Sleipnir, kynblendingur ljóss og myrkurs sem bar Óðin á milli uppheima og undirheima.
Í þjóðsögum okkar er að finna sagnir af nykurhestum sem spyrna afturhófunum í vegghleðslur umhverfis kirkjugarða og urðu af þeim spjöllum skörð sem aldrei reyndist unnt að fylla upp í. Mórallinn í þessum sögum er sá að það þarf nauðsynlega að vera opin rás á milli heimanna tveggja, raunheims og huliðsheims, lífheims og andaheims, á milli sjálfsvitundar og dulvitundar. Að öðrum kosti verður manneskjan andlega geld og umhverfi hennar sömuleiðis. Hér lokar prestur dyrunum og afleiðingarnar láta ekki á sér standa. Bóndinn veslast upp í þunglyndi og jörðin fer í eyði. En bóndadóttir lifir enn og leitar allra ráða til að komast út úr hellinum. Hún er Varðrún roðin blóði sem ögrar okkur til að finna lykilinn að leynihólfum verunnar þar sem okkar sanna sjálf bíður þess að fá litið dagsins ljós.
Um hellinn segir jungíski sálfræðingurinn Marie-Louise von Franz þetta:
Hellirinn var ávallt helgur staður fyrr á öldum. Löngu eftir að maðurinn hætti að búa í hellum héldu þeir áfram að vera heilög vé. Þeir voru, að segja má, móðurlíf jarðar- eða náttúrugyðjunnar. Þess vegna er hellirinn tákn fyrir djúp innri náttúru okkar. (12)
Gerum okkur bóndadóttur í hugarlund þar sem hún stendur í hellisdyrunum með járnfesti um sig miðja, stór sem tröll og blá sem hel með hvítan kross á enninu. Er þetta ekki helgimynd (13) sem hefur verið afskræmd og bolað inn í skuggann? Hún ber í sér andstæður dauða og lífs sem birtast í heljarbláma og krossinum sem táknar upprisu og endurfæðingu á æðra plani. Blámaður var í fornum sögum notað um blökkumenn sem jafnan voru tröll að afli. Myndin af bóndadóttur blárri sem hel í hellismunnanum minnir á líkneskju af svörtu madonnunni. Slíkar líkneskjur er að finna í mörgum evrópskum kirkjum og munu vera til um fjögur eða fimm hundruð slíkar í heiminum. Sue Monk Kidd, höfundur skáldsögunnar Leyndardómur býflugnanna, hefur gert þessa dökku hlið gyðjunnar að miðlægu þema í verki sínu. Um bakgrunn þessara fornu mynda segir hún:
Þær eru meðal elstu madonnu-mynda í heiminum og svartur litur þeirra hefur að sögn ekkert að gera með kynþátt eða menningarlegan uppruna heldur myrka, táknræna merkingu og tengsl við gyðjur fyrri tíma. Ég ferðaðist til Evrópu til að sjá nokkrar svartar madonnur og fannst þessar myndir bera með sér sláandi kraft og vald. Sögur þeirra leiða í ljós uppreisnargjarnar, jafnvel ögrandi hliðar. Svartar madonnur í Póllandi og Mið-Ameríku hafa verið sameiningartákn fyrir kúgaða sem berjast gegn ofsóknum. (14)
Í Lourdes í suður-Frakklandi er að finna þekktan helli og í honum lifandi kraftuppsprettu, heilandi lind sem er helguð Maríu mey. Með kristni voru brunnar sem í heiðni voru helgaðir gyðjum yfirfærðir á dýrlinga kaþólsku kirkjunnar. Í helli bóndadóttur er að finna fiskivatn, lifandi lind sem nærir þá sem þar búa. Í allri frummenningu gamla heimsins, bæði í Evrópu og Asíu, var litið á fiskinn sem fjósemistákn og helgaðist sú merking af þeirri fornu trú að lífið ætti uppruna sinn í hafdjúpinu. (15) Í ævintýrum rekumst við ítrekað á að óbyrjur fá skilaboð frá undirvitundinni um að ganga að tilteknum læk þar sem þær eiga að finna sérstaka fiska og neyta þeirra til að verða þungaðar. Þessar sögur minna okkur á að við þurfum að halda tengslum við upprunann til að vera frjóar manneskjur.
Á frumdögum kristninnar, þegar menn þurftu að fara dult með trú sína, varð fiskurinn launtákn fyrir Krist. Ichtus þýðir fiskur á grísku og myndar hver stafur orðsins upphafstaf að orðunum "Jesús Kristur, sonur guðs, frelsari." Teiknuðu kristnir menn þetta tákn til að auðkenna sig hver fyrir öðrum. En fiskurinn varð altarisfæða og tákn fyrir guðdómlegan uppruna manneskjunnar löngu fyrir Krists burð. Til er lýsing á helgri fiskitjörn við hof gyðjunnar Atargatis í Hierapolis frá því tvö hundruð árum fyrir fæðingu hans. Þar er frá því greint að fiskar sem voru ræktaðir til dýrðar gyðjunni hafi sjálfir verið tilbeðnir og hafi þeir komið og borðað úr hendi prestanna þegar á þá var kallað. Þessir fiskar voru klæddir í brjóstbrynjur úr gulli og dýrir steinar glóðu í tálknum þeirra og uggum. (16)
Jungíski sálfræðingurinn Jean Shinoda Bolen bendir á að lokið á hinum helga Bikarbrunni (Chalice Well) í Glastonbury sé skreytt mynstri sem sé runnið af sömu rótum og tákn kristinna manna fyrir Jesú. "Í grunninn eru þetta tveir jafnstórir hringir sem skarast þannig að á milli þeirra verður möndlulaga mynstur sem myndar útlínur fisks," segir hún. (17) Þetta mynstur kallast vesica piscis sem þýðir 'fiskaker'. En, segir Shinoda Bolen,
áður en vesica piscis var tekið í þjónustu kristninnar var það algilt tákn fyrir móðurgyðjuna, en möndlulaga mandorlan vísar í útlínur skapa hennar sem allt líf fór um á leið sinni til ljóssins. Hvað varðar heitið vesica piscis þá er sagt að lyktin af kvensköpum minni eilítið á fisk. (18)
Mandorla sem þýðir 'mandla' er eldfornt tákn og stendur fyrir eitthvað dýrmætt innilukt í harðri skel sem nær ógerningur er að brjótast inn í. (19) Grjóthart bergið sem geymir bóndadóttur og fiskivatn tröllanna er ekki árennilegt til innbrots. Til að ná inn í kviku þess og kjarna verðum við að finna lykil að rauðu rúnastöfunum sem sagt er að "sjáist enn á berginu þar sem hellisdyrnar vóru."
 lokið á Chalice Well í Glastonbury með vesica piscis mynstri |
 Mærin frá Guadalupe römmuð inn í mandorlu |
Veiðimennska, í bókstaflegum og táknrænum skilningi, gengur eins og rauður þráður í gegnum Nýja testamentið. "Fylgið mér, ég mun gera yður að mannaveiðurum," segir Jesús við lærisveinana Pétur og Símon bróður hans. (Matt 4:19-20) Þessi orð túlkar goðsagnafræðingurinn Joseph Campbell á þann veg að fiskseðlið sé hráasta dýrseðlið í okkur og hinni trúarlegu línu sé ætlað að hefja okkur yfir það, að draga okkur úr djúpi meðvitundarleysis upp í ljósið. (20) Sem sporgöngumaður lærisveinanna og umboðsmaður Krists stendur Múlaprestur sig ekki í stykkinu. Hann útskúfar, bælir, og sker með því á lífæðina til upprunans.
Ránið á bóndadóttur á rætur í sömu erkitýpu og liggur til grundvallar grísku goðsögninni um Persefónu sem var að tína blóm á engi þegar jörðin opnaðist fyrir framan hana og undirheimaguðinn Hades geystist upp úr iðrum hennar í gullnum vagni sem dreginn var af svörtum hestum. Hades greip Persefónu og steyptist jafnskjótt aftur niður í hyldýpið. Persefóna barðist um og ákallaði Seif föður sinn sér til hjálpar, en án árangurs. Viðbrögð Fossvallabóndans við grátbænum dóttur sinnar bergmála tómlæti Seifs sem, eins og síðar kom á daginn, hafði lagt blessun sína yfir brottnám og nauðgun Persefónu. Inn í heift bóndadóttur út í föður sinn les ég andóf kvenlegrar náttúru sem feðraveldið hefur úthýst og stökkt inn í skuggann en jafnframt ótta þessa samfélagsskipulags við kvenlega náttúru sem það hefur klætt í búning óvinarins eina.
Ólíkt bóndadóttur átti Persefóna móður sem unni sér ekki hvíldar fyrr en hún hafði endurheimt dóttur sína. Þetta var korngyðjan Demeter. Demeter fór í verkfall til að knýja fram lausn Persefónu svo jörðin stefndi í auðn og sá Seifur þá sitt ráð vænna að bregðast við bænum gyðjunnar. Hann skipaði Hadesi að láta Persefónu lausa, og þegar móðir og dóttir höfðu verið sameinaðar á ný, endurvakti Demeter frjósemi og vöxt á jörðu. En áður en Hades skilaði Persefónu hafði hann gefið henni nokkur sæt, blóðrauð fræ úr granatepli sem hún borðaði. Og vegna þess að Persefóna hafði borðað af granateplinu, fékk Demeter ekki endurheimt hana að fullu heldur varð hún að eyða einum þriðja úr árinu í undirheimum hjá Hadesi.
Persefóna hefur orðið tákn fyrir vorgróðann, fyrir kornið sem kemur upp úr jörðinni á vori. Goðsögnin um Persefónu var eflaust einum þræði táknræn yfirfærsla á tíðahring konunnar þegar blæðingar hennar voru settar í samband við myrkan mána. (21) Tíminn frá upphafi síðasta kvartils til nýkveikts tungls er um það bil einn þriðji úr mánuði í sólári. Shirley Soffer leiðir lesanda sinn inn í síðasta kvartil þverrandi mána með þessum orðum:
Frá táknrænum sjónarhóli séð leitarðu nú að merkingu í lífi þínu. Í þessum fasa ertu líka í þann veginn að stíga yfir þröskuldinn inn í hinn innri heim. Dimman sem er í vændum kann að virka eins og kreppa því að nú reynir á hæfni þína til að yfirgefa ljósið. Með því að sigrast á tregðunni ber þig að földum fjársjóði sem er þitt innra sjálf. (22)
Þegar Persefóna þáði granateplafræin hætti hún að vera ófús brúður. Hún féllst á örlög sín, varð eiginkona Hadesar, drottning undirheima, og horfðist óhrædd í augu við sína myrku hlið. Í krafti reynslu sinnar gerðist hún leiðsögumaður fyrir lifendur og liðna um skuggaveröld undirheimanna.
Afdrif bóndadóttur, sem fyrir særingar prests á ekki afturkvæmt úr helli sínum, er vísbending um óvæginn hræðsluáróður sem beinst hefur gegn konum í því skyni að gera þær andhverfar náttúrulegri kraftuppsprettu sinni. En nauð bóndadóttur varðar ekki konur einar. Ef Jörð á ekki að fara í eyði, þurfa bæði kynin að leggjast á eitt um að hefja Náttúruna til sinnar fyrri helgi.
Tilvísanir:
1) Í The Body: An Encyclopedia of Archetypal Symbolis (1996) skrifar George R. Elder áhugaverða grein um risann í Cerne Abbas: "The Cerne Abbas Giant (Phallic Giant)". Sjá tengil í ARAS (Archive for Research in Archetypal Symbolism) hér að neðan.
2) Íslensk bókmenntasaga, 3. 1996. bls. 26.
3) Snorra-Edda. "Skáldskaparmál", 4. Sjá einnig 41 og 46.
4) Matthías Viðar Sæmundsson. 1992. Galdrar á Íslandi: Íslensk galdrabók, bls. 136. Sjá einnig Fáfnismál sem hefjast á þessum inngangi: "Sigurður og Reginn fóru upp á Gnitaheiði og hittu þar slóð Fáfnis, þá er hann skreið til vatns."
5) Snorra-Edda. "Gylfaginning", XXXV. (Óður fór í braut langar leiðir, en Freyja grætur eftir, en tár hennar er gull rautt.")
6) Edred Thorsson. 1999. Runecaster's Handbook: The Well of Wyrd, bls. 20.
7) Sigurbjörg Einarsdóttir benti mér á þessa merkingu sem vissulega ljær sögunni frekari dýpt.
8) George R. Elder. 1996. "Woman Carrying a Phallus" í The Body: An Encyclopedia of Archetypal Symbolism, bls. 332-335 (tilv. í Brahmanda Purana (1.2.27.). Sjá tengil í ARAS (Archive for Research in Archetypal Symbolism) hér að neðan þar sem sjá má myndina sem texti Elders er byggður á.
9) Jolande Jacobi. 1973. The Psychology of C. G. Jung (1942), bls. 109-114. Jacobi hefur dregið hér saman kjarnann í kenningum Jungs um skuggann sem annars er að finna á víð og dreif í skrifum hans. Þó má finna sérstakan kafla eftir Jung um skuggann ("The Shadow") í Aion: Researches into the Phenomenology of the Self (1951). Í útgáfu frá 1975, bls. 8-10.
10) Skírnir er 'sá sem skírir, hreinsar' og vísar sýnilega í gullgerðarlistina sem gekk út á að umbreyta hinu auvirðilega frumefni, aurnum, í gull. Í Gylfaginningu (XXXVII) er Gerður sögð dóttir Aurboðu sem var bergrisaættar.
11) Snorra-Edda. "Gylfaginning", XLII.
12) Marie-Louise von Franz í samræðum við Fraser Boa. 1988. The Way of the Dream, bls. 277.
13) "Þarna stendur hún eins og kristgervingur í hellismunnanum," sagði Sigríður Baldursdóttir. Sigríður opnaði augu mín fyrir "helgimyndinni" sem snerti mig djúpt.
14) Sue Monk Kidd. 2003. The Secret Life of Bees (2002), bls. 9 í eftirmála.
15) Louis Charbonneau-Lassay. 1992. The Bestiary of Christ (1940). Þýtt úr frönsku af D.M. Dooling, bls. 295.
16) Sama rit, bls. 297 (vísun í Lucian).
17) Jean Shinoda Bolen. 1994. Crossing to Avalon: A Woman's Midlife Pilgrimage, bls. 116.
18) Sama rit, bls. 117. Hér vísar Shinoda Bolen í Barböru Walker. 1983. The Woman's Encyclopedia of Myths and Secrets, uppflettiorð Vesica Piscis.
19) Hans Biederman. 1992. Dictionary of Symbolism (1989). Þýtt úr þýsku af James Hulbert, uppflettiorð mandorla.
20) Joseph Campbell í samræðum við Bill Moyers. 1988. The Power of Myth, bls. 216.
21) Penelope Shuttle og Peter Redgrove. 1986. The Wise Wound: The Myths, Realities, and Meanings of Menstruation (1978), bls. 171. (Höfundar benda á að helgiathafnirnar í Elevsis, sem áttu rætur í goðsögninni um Persefónu, hafi upprunalega verið haldnar mánaðarlega og helgaðar konum).
22) Shirley Soffer. 1998. The Astrology Sourcebook, bls. 155-156.
Skessan á steinnökkvanumúr þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar |
 Ásgrímur Jónsson: Skessan á steinnökkvanum |
Einu sinni var kóngur og drottning í ríki sínu. Þau áttu son þann er Sigurður hét. Hann var snemma frábær, rammur að afli, fimur við alla leika og fríður sýnum. Þegar faðir hans var farinn að þyngjast fyrir elli sakir kom hann að máli við son sinn og sagði að honum væri nú orðið mál að sjá sér fyrir sæmilegu kvonfangi, því ekki væri víst hvað sín nyti lengi við úr þessu, en tign hans þætti sér þá vera með fullum blóma ef hann fengi kvonfang samboðið sér. Sigurður tók þessu ekki fjarri og spurði föður sinn hvar hann liti helzt til um konuefnið. Kóngur sagði honum að úti í löndum þar sem hann til tók væri kóngur sem ætti dóttur væna og fríða, og ef Sigurður fengi hennar þætti sér sá ráðahagur ákjósanlegastur.
Eftir það skildu þeir feðgar og bjó Sigurður kóngsson sig til ferðar og fór þangað sem faðir hans hafði honum til vísað, gengur svo fyrir kóng og biður dóttur hans sér til handa. Verður það mál auðsótt við kóng, en þó með því skilyrði að Sigurður dvelji þar svo lengi sem hann má, því kóngur var mjög vanheill og lítt fær til að stjórna ríki sínu. Sigurður gekk að þessum kostum, en tilskildi þó að hann fengi fararleyfi heim í ríki sitt þegar sér kæmi fregn um lát föður síns er hann kvað vera kominn að fótum fram. Eftir þetta drakk Sigurður brúðkaup sitt til kóngsdóttur og tók til ríkisstjórnar með kónginum tengdaföður sínum. Sigurður og kona hans unni hvort öðru hugástum og því alúðlegri urðu samfarir þeirra er hún að ári liðnu fæddi honum son, fríðan og fagran. Eftir það liðu fram tímar unz drengur sá var kominn á annað árið; komu þá Sigurði þau orð að faðir hans væri dáinn. Bjó Sigurður sig nú til burtferðar með konu sinni og syni og fór á einu skipi.
Þegar þau höfðu siglt nokkra daga tók byrinn af fyrir þeim og gjörði blæjalogn er þau áttu ekki lengra heim en eins dags sigling; lá þá skipið og morraði í byrleysunni. Þau hjónin voru þá stödd ein uppi á þilfari, því flestir aðrir voru gengnir til svefns á skipinu. Sátu þau þar og töluðust við um stund og höfðu son sinn hjá sér. Að nokkrum tíma liðnum sigraði Sigurð svo mikill svefn að hann mátti ekki vaka. Gekk hann þá niður undir þiljur og leggst fyrir. Var drottning þá ein eftir uppi á þiljum með son þeirra og lék sér að honum.
Þegar góður tími var liðinn frá því Sigurður kóngur var ofan farinn sér drottning sorta nokkurn á einum stað á sjónum og sér að hann þokast heldur nær. Eftir því sem hann nálgast skipið betur getur hún deilt að það muni bátur vera og er honum róið; þar með sér hún einhverja mannsmynd í bátnum. Kemur svo um síðir að bátur þessi leggur að skipinu og sér drottning að það er steinnökkvi, og því næst kemur upp á skipið ógurleg tröllkona og illúðleg. Drottning varð hræddari en frá megi segja, en kemur ekki upp neinu orði né heldur gat hún hreyft sig úr stað til að vekja kóng eða skipverja. Tröllkonan gengur þá að drottningu og tekur af henni sveininn og setur hann á þilfarið; síðan tekur hún drottningu og færir hana úr öllum skrúðklæðum hennar svo hún stendur eftir í línklæðum einum. Fer svo tröllkonan í föt drottningar og verður þá nokkurt mennskumót að henni. Loksins tekur hún drottningu og setur hana í nökkvann og segir: "Mæli ég um og legg ég á, linntu hvorki ferð né flugi fyrr en þú kemur til bróður míns í undirheimum." Sat drottning þá sem höggdofa og aðgjörðarlaus, en nökkvinn undir henni sveif þegar fá skipinu og leið ekki á löngu áður hann var kominn úr augsýn frá skipinu.
Þegar ekki sást lengur til nökkvans fór sveinninn kóngsson að hrína og var það hvort sem annað að tröllkonan lagði sig lítt til að hugga hann enda tjáði það ekki. Gekk hún þá með sveininn á handlegg sér niður undir þiljur þar sem kóngur svaf og vekur hann með hörðum átölum að hann hirði ekki um hvernig um sig fari þar sem hún megi vera ein með son þeirra á þiljum uppi, en hann sofi og hrjóti og öll skipshöfnin með honum; telur hún það mikla ónærgætni og ofætlan af honum að láta engan annan vaka hjá sér á skipinu; því fátt segi af einum. Enda sé nú svo komið að hún fái með engu móti huggað sveininn og kysi því helzt að komast þangað með sveininn sem hann ætti að vera, og væri þess nú kostur ef nokkur dugur eða dáð væri sýnd þar sem kominn væri blásandi byr. Sigurði kóngi kemur það mjög á óvart að drottning hans er svo fasmikil og harðorð er aldrei hafði eitt móðsyrði til hans talað. Hann tekur þó ávarpi hennar með blíðu og þykir henni mikil vorkunn þó hún sé ömruleg. Hann leitaðist við að hugga með henni sveininn; en það tjáir ekki. Fer hann þá til og vekur skipverja og biður þá taka til segla því nógur var byr kominn og beinn til hafna. Því næst var siglt sem mest mátti, og segir ekki frá ferðum þeirra fyrr en þeir komu við land þar sem Sigurður átti fyrir að ráða; fór hann þá til hirðar sinnar og voru þar allir hryggir yfir fráfalli föður hans, en glöddust er þeir höfðu hann aftur heimt heilan á hófi og var honum gefið kóngs nafn og tók hann við ríkjum. Sveinninn kóngsson numdi nálega aldrei af hljóðum hjá móður sinni frá því hann var skilinn eftir einn hjá henni á þilfarinu sem áður er sagt þótt hann væri áður mesta spektarbarn svo að kóngur varð að fá honum fóstru, eina af hirðmeyjunum. Þegar sveinninn var til hennar kominn tók hann skjótt spekt sína aftur og hina fyrri værð.
Nú er frá því að segja að eftir sjóförina fannst kóngi sem drottning væri mjög breytt orðin í mörgum háttum og það ekki til batnaðar. Einkum þótti honum hún mikilfengari og stygglyndari og óviðfelldnari en hann átti von á. Þó virtist hún kurteis og látprúð, en fljótt bar að því að fleiri kenndu kaldlyndi hennar en kóngur.
Með kóngshirðinni voru drengir tveir, annar átján, hinn nítján vetra. Þeir voru mjög gefnir fyrir tafl og sátu því löngum inni yfir því. Herbergi þeirra var næst herbergi drottningar og var það oft að þeir heyrðu eitthvað til drottningar á sumum tímum dagsins. Einn dag veittu þeir því meiri eftirtekt en áður er þeir heyrðu til drottningar. Lögðu þeir þá hlustirnar við rifu er var á veggnum milli herbergjanna og heyrðu glöggt að drottning sagði: "Þegar ég geispa lítinn geispa þá er ég lítil og nett jómfrú. þegar ég geispa hálfan geispa þá er ég sem hálftröll; þegar ég geispa heilan geispa þá er ég sem altröll." Í því drottning sagði þetta setti að henni ógleði svo mikla að hún geispaði ógurlega. Við þetta brá henni svo að hún varð allt í einu að illúðlegri tröllkonu; kom þá og upp úr gólfinu í herbergi drottningar þríhöfðaður þussi með fullt trog af keti; hann heilsar þar systur sinni og setur fyrir hana trogið. En hún sezt að því sem í því var og léttir ekki fyrr en hún hefur lokið öllu úr troginu. Sveinarnir sáu allar þessar aðfarir, en ekki heyrðu þeir þau systkinin talast neitt við. En það furðaði þá hversu gráðuglega drottning hámaði í sig ketið og hversu mikið hún rúmaði af því og þá eigi lengur að hún snæddi svo lítið er hún sat með kóngi yfir borðum. Þegar hún var búin úr troginu hvarf þussinn með það aftur sama veg niður sem hann hafði komið, en drottning tók á sig mennska mynd.
Nú víkur sögunni þangað sem sveinninn kóngsson var fyrir nokkru kominn til fóstrunnar. Bar það við eitt kvöld er hún hafði kveikt ljós og hélt á kóngssyni að nokkrar fjalir spruttu upp úr gólfinu á herbergi hennar. Þar næst kom þar upp undurfríð kona á línklæðum einum, þeim er konur hafa næst sér, með járnspöng um sig miðja, og lá þar úr hlekkjafesti svo langt niður sem til sást. Kona þessi gekk að barnfóstrunni og tók af henni barnið, faðmaði það að sér og rétti það aftur að fóstrunni. Síðan fór hún niður sömu leið sem hún kom og luktist gólfið yfir höfði hennar. Þó kona þessi talaði ekki orð frá munni varð fóstran mjög hrædd, en lét ekki á neinu bera. Kom svo annar dagur og fór allt á sömu leið og áður að hin hvítklædda kona kom í sama mund sem hinn fyrri dag, tók barnið, lét að því sem bezt og fékk það svo aftur fóstru þess. En er hún ætlaði að fara burt aftur sagði hún með sorgarsvip: "Af eru tveir og ekki eftir nema einn;" síðan fór hún hina sömu leið niður aftur og gólfið í samt lag. Nú varð barnfóstran enn miklu hræddari en áður er hún hafði heyrt konuna mæla þessi orð. Hugði hún að barninu mundi ef til vildi vera einhver hætta búin þó henni bæði litist í alla staði góðlega á konuna ókenndu er komið hafði, og hún hafði látið að barninu sem það væri frá henni skorið. Henni þótt það ískyggilegast er kona þessi hafði sagt: "Og ekki eftir nema einn;" því hún hélt að með því mundi hún skilja að nú væri einn eftir af þremur dögum er hún hefði komið til sín í tvo daga. Fóstran réð það því af að hún fór til kóngs og sagði honum upp alla sögu og bað hann fyrir alla muni að vera sjálfur viðstaddur í herbergi sínu um sama leyti daginn eftir og kona þessi væri vön að koma, og hét kóngur henni góðu um það.
Daginn eftir kom kóngur í herbergi barnfóstrunnar litlu fyrir þennan tíma sem ákveðinn var og settist þar á stól með brugðið sverð í hendi. Því næst spruttu upp fjalirnar í gólfinu sem fyrri og kom konan þar upp hin hvítklædda með járnspöngina og hlekkjafestina sem áður er getið. Kóngur þekkir þar þegar konu sína og verður honum það fyrst fyrir að hann heggur sundur hlekkjafestina sem niður lá úr járnspönginni. En við það urðu dunur svo miklar og dynkir að heyra niðri í jörðinni að kóngshöllin lék öll á reiðiskjálfi, og hugði enginn annað en hvert hús mundi hrapa í borginni og um koll keyra. Loksins leið þessi ókyrrleiki og undirgangur af svo menn komu til sjálfs sín. Féllu þau kóngur og drottning í faðma. Síðan sagði hún honum upp alla sögu hvernig tröllkonan kom að skipinu á nökkvanum er allir sváfu og færði sig úr drottningarskrúðanum, og frá ummælum hennar og álögum. Hún sagði frá því er hún var komin svo langt á nökkvanum er leið sjálfkrafa áfram undir henni að hún sá ekki skipið lengur; hefði sér fundizt hún fara gegnum svo sem myrkva nokkurn unz nökkvinn lenti hjá þríhöfðuðum þussa er hefði tekið sig og viljað þegar sofa hjá sér. En hún kvaðst hafa aftekið það í alla staði. Hún sagði að þussinn hefði sett sig þá í einhýsi um hríð og hótað sér að hún skyldi þaðan aldrei út fara nema hún héti sér blíðu sinni, en vitjað hefði hann um sig öðru hverju. Þegar nokkuð leið frá kvaðst hún hafa farið að hugsa sig um hvað hún skyldi nú til bragðs taka til að losna úr tröllahöndum. Sagðist hún þá hafa gefið honum kost á að sofa hjá sér ef hún mætti áður sjá son sinn ofanjarðar þrjá daga í beit; hefði hann lofað sér því, en látið þó um sig járnspöng þessa með hlekkjafestinni úr og hefði hann bundið öðrum enda festarinnar um sig miðjan og því mundu hinir miklu dynkir hafa orðið er kóngur hjó á festina að risinn hefði hlunkað niður allan undirganginn er svo snögglega slaknaði á festinni því bústaður risans væri rétt undir borginni og því hefði ókyrrleikinn orðið svo mikill er hann hlunkaði niður og að öllum líkindum mundi hann hafa rotazt er hann kom niður og hefðu þetta víst verið fjörbrot hans er borgin skalf. En þvi kvaðst drottning hafa áskilið sér að sjá son sinn þrjá daga í röð að með því móti mundi sér leggjast eitthvað til líknar og lausnar eins og nú væri fram komið.
Nú þóttist kóngur sjá hversu það vissi við að kona sú er hann hafði búið við um stund hefði verið svo óþýð, og lét hann þegar draga belg á höfuð henni og berja hana í hel með grjóti; síðan lét hann festa hana aftan í ótemjur er tættu hana sundur. Eftir það sögðu og sveinar þeir er fyrr var getið að heyrðu og sáu til drottningar frá því er fyrir þá hafði borið; því áður þorðu þeir það ekki fyrir ríki hennar. Að þessu búnu sezt drottning í tign sína og hugnast öllum vel að henni. En það er frá barnfóstrunni að segja að kóngur og drottning giftu hana stórhöfðingja einum og gjörðu hana að heiman með mikilli rausn.
túlkun sögunnar |
 svört drottning á skákborði ljósmynd Michael Maggs |
Jón Árnason segir í inngangi að ævintýrum í safni sínu, að svo "kynni í fljótu bragði að virðast sem þetta væru eintómar útlendar sögur því aldrei hefði verið kóngur og drottning í ríki sínu á Íslandi." (1) Hann tekur þó af öll tvímæli um að ævintýrin séu skáldskapur þjóðarinnar og hallast að því að þau séu elst allra munnmæla hér á landi.
Í frumstæðum samfélögum var litið svo á að kóngur væri persónugervingur guðs og þar af leiðandi líkamning lífskraftsins á jörðu. Af þessari trú leiddi að þjóð og þegnar áttu orku sína undir líkamlegu og andlegu heilbrigði kóngsins komið. Yrði hann geldur, getulaus eða veikur varð að fórna honum. Sá sem bar þennan kraft, þetta vald, í sér varð að vera ungur og gat þess vegna ekki ríkt nema tiltekinn árafjölda. Munurinn á kóngi og guðdómi er hins vegar sá að kóngur er táknbúningur sem maðurinn klæddi erkitýpuna "guð" í. Kóngur er menningarlegt tákn fyrir veruleika sem er fyrir utan mörk mannlegrar vitundar. (2) En áður en kóngur settist á valdastól sem staðgengill guðs á jörð, ríkti hin Mikla Móðir, jarðargyðjan, tignuð sem lifandi goðmagn. Til er lýsing á dýrkun germönsku gyðjunnar Nerthusar sem Terra mater á eyju í Eystrasalti svo seint sem á 1. öld e. Kr. (3) Síðar yfirtók norræni frjósemis- og siglingaguðinn Njörður hlutverk Nerthusar og goðkynja formóður okkar var sökkt í gleymskunnar djúp. Ævintýrið Skessan á steinnökkvanum ber því þó vitni að móðirin mikla hefur ekki sungið sitt síðasta.
Sagan hefst á skorti eins og ævintýri almennt gera. Kóngur er orðinn gamall sem þýðir að ríkjandi skipulag er úr sér gengið og endurnýjunar er þörf. Það er kóngur sem ýtir syni sínum úr vör og sendir hann út í lönd í konuleit. Það vantar nýtt blóð í þetta gamla ríki. Sigurður kóngsson er sólarhetja með rætur í fornum jarðvegi. Hann er 'sá sem hefur sigur', sporgöngumaður frægustu hetju norrænna goðsagna, Sigurðar Fáfnisbana. En þótt kóngssonurinn ungi beri svo stórfenglegt nafn, skortir hann bæði framtak, vilja og skerpu. Hann lætur föður sinn ráða fyrir sér, beygir sig undir dynti tengdaföður síns og hann kann ekki að greina satt frá fölsku. Það er ekki laust við að kominn sé úrkynjunarþefur af hinni gömlu og grónu hetjuímynd.
Í ríki kóngsdóttur er ástandið ekki burðugt því að kóngurinn faðir hennar er vanheill. Honum er drottningar vant og hann á engan son til að taka við ríkinu. Andstætt föður Sigurðar er þessi kóngur fastheldinn og vill halda í ungu hjónin í lengstu lög. Ástæðan virðist yfirskin eitt, því að þegar Sigurður fréttir lát föður síns og heldur til síns heima, skeytir sagan í engu um afdrif kóngs og ríkis hans. Í kynningunni á kóngsríkjunum tveimur má greina fjarlægan óm af eftirsókn ása eftir jötnameyjum sem í goðsögum eru nátengdar feðrum sínum og sífellt bitbein á milli hinna framsæknu ása og íhaldssömu jötna. Það er tamning þursameyjarinnar sem er í brennidepli þessarar sögu.
Þegar drottningin, kona Sigurðar, hefur "[fætt] honum son" sem er getinn í ást og samhug, er látið í veðri vaka að allt horfi til betri vegar í heimi sem var kominn á fallanda fót. Og Sigurður siglir með drottningu sína og son til að taka við ríki síns látna föður. En þá gerist það að skip þeirra lendir í byrleysu og þau komast hvorki lönd né strönd. Sigurður sofnar en drottning er ein eftir uppi á þilfari með son þeirra og "lék sér að honum." Sigurður og drottning eru í þann mund að takast á hendur ábyrgð sem fullorðnar manneskjur en hafa enn ekki lagt áhyggjuleysi bernskunnar að baki. Hann gerist sekur um andvaraleysi sem engri hetju sómir, að sofna á verðinum, og hún er eins og óþroskaður krakki í mömmuleik. Skýtur þá upp ævafornu mynstri í mannssálinni og "ámáttug" þursameyja ryðst inn í kyrrstæðan heim Sigurðar og konu hans. (4) Sannast þá enn að sérhver paradís hefur sinn höggorm. Þegar ríkjandi hugarfar er orðið steinrunnið og hættir að þjóna hagsmunum einstaklings og heildar, grípur Náttúran inn í og hverfir kyrrstöðu í hreyfingu. Þar með er þroskaferli hrundið af stað.
Sagan lætur að því liggja að fastheldni kóngsins, föður drottningar, hafi slegið þroska hennar á frest. Þótt hún sé gift kona og móðir, er hún áfram innilukt í föðurgarði þar sem ljóslega ríkir ákveðið viðhorf til hátternis kvenna og hún hefur lagað sig að. Um þetta vitna viðbrögð Sigurðar við umbreytingunni á drottningu sem "aldrei hafði eitt móðsyrði til hans talað." Það er ekki fyrr en komið er út úr skipulagi feðraveldsins, konungdæminu, yfir á umráðasvæði Móður Náttúru, hafið sem er dæmigerð táknmynd fyrir dulvitundina, að fullorðinsvígsla hennar er knúin fram. Eins og Katla í Kötludraumi og eins og bóndadóttir í Fossvallabóndanum sem fjallað er um hér að ofan, verður kóngsdóttir að takast á við þá ólmu orku sem Freyja gafst sjálfviljug á vald þegar hún gekk í steininn hjá dvergum og hlotnaðist sitt dýrmæta Brísingamen. (5) Hér tekur þessi orka á sig mynd kynóðs þríhöfða "þussa" sem ólmast undir yfirborðinu í andhverfu við upphafna heilaga þrenningu á himnum. (6) Ýkjur í meðvitaðri afstöðu einstaklings og samfélags kalla á ýkt skilaboð með öndverðum formerkjum frá undirvitundinni sem er ævinlega í uppbótarsambandi við meðvitundina. Undirvitundin sýnir þannig fram á ójafnvægi sem þörf er á að leiðrétta. Þríhöfða þursinn stendur fyrir efnisheiminn, fyrir náttúruna, líkamann og dauðleikann. Hann bindur okkur við rætur okkar og náttúrulegan uppruna. Á mánaðarfresti kallar hann konu í blóma lífsins á vit líkama síns og innri náttúru. Blæðingarnar eru rauði þráðurinn sem tengir konuna við þursinn. Þær eru óháðar vilja okkar og ævarandi áminning um að við erum líkamlegar og dauðlegar verur. Þessari staðreynd reynum við að bægja frá okkur. Við bolum henni inn í skuggann og finnum huggun í trú á eilíft líf í himneskum fögnuði. Þó vitum við innst inni að það er einmitt dauðleikinn sem gerir jarðlífið dýrmætt og jarðlífið er hér og nú.
Jungíski sálfræðingurinn Erich Neumann bendir á að við rekumst ítrekað á það í goðsögum og ævintýrum að meyju sé fórnað skrímsli, dreka, galdrakarli eða illum anda. Þetta minni kallar hann dauðinn og jómfrúin eða brúðkaup dauðans og bendir á að um sé að ræða miðlæga erkitýpu í sálrænum veruleika konunnar sem tengist afmeyjun hennar. Slík upplifun feli í sér "óútskýranleg, leyndardómsfull tengsl á milli endis og upphafs, á milli þess að hætta að vera og þess að hefja raunverulegt líf." (7) Við ummyndunina sem þessi reynsla ber í sér kemst konan í snertingu við hyldýpi veru sinnar, segir Neumann, en þó aðeins að því gefnu að tengslin við dulvitundina, hinn sammannlega grundvöll tilverunnar séu fyrir hendi. Hann nefnir ekki kvendómsvígslu í þessu sambandi en sú trú er þó víða kunn að máninn gangi um jörðina í gervi flagara og sitji um að afmeyja ungar stúlkur. Eins og stendur í einum texta, "nær hann að koma vilja sínum fram við sérhverja meyju á jörðinni og eru blæðingarnar til marks um óbrigðulan árangur hans." (8)
Eins og dæmi drottningar í ævintýrinu sýnir fer reynslan af ofangreindri erkitýpu ekki nauðsynlega saman við lífeðlisfræðilega upplifun konunnar, enda áréttar Neumann að fjölmargar konur fullnægi hjónabandi sínu með samræði og gangi í gegnum barnsfæðingu án þess að slík upplifun hafi í för með sér djúplæga ummyndun. Um þetta segir hann að séu furðulega mörg dæmi í nútímanum. Skýrist slíkur ósamhljómur væntanlega af firringu okkar sem heildar frá rótum okkar og náttúrulegum uppruna. En saga drottningar sýnir það jafnframt að ef náttúran nær ekki til okkar á þessum tímamótum, þá eltir hún okkur uppi með andlegri vanlíðan af ýmsum toga og knýr þannig á um að fyrr eða síðar tökumst við á við náttúrulegt eðli okkar.
Drottning er um borð í skipi þegar hún er hrifin út úr aðstæðum, sem á yfirborðinu virðast hamingjuríkar, á vit náttúru sinnar sem hún óttast. Skipið er eins konar móðurlíf, ílát sem verndar sjófarendur í ólgusjó og flytur þá á milli staða. Sem tákn greiðir það einnig fyrir samskiptum á milli heima. Svo er um kirkjuskipið sem flytur hinn trúaða yfir í andlega vídd og bát ræðarans sem ferjar hina framliðnu yfir móðuna miklu, að ógleymdum steinnökkvanum sem ber drottningu gegnum myrkva inn í heim sem heyrir til öðrum og frumstæðari tíma. Skip eru jafnan kennd við drottningar og á það eflaust rætur í rótgróinni trú okkar og trausti á að móðirin mikla beri okkur heil og hólpin í áfangastað. Og þannig virðist drottningu í okkar sögu vera farið. Þegar skip þeirra Sigurðar liggur kyrrt og morrar í byrleysunni úti á rúmsjó, er henni leikur einn í huga en engin dauðavá. Við þessar svæfandi aðstæður sætir skugginn færis og brýst inn í vitund hennar. (9) Drottning er nefnilega ekki jafn heil og sæl og kann að virðast. Í fyrstu virkar þessi sorti eins og óljós, fljótandi grunur í fjarlægð en þéttist og færist æ nær uns hann tekur á sig mjög svo efnislega mynd. Við skynjum hvernig athygli drottningar dregst að þessari sýn sem fangar hana í bókstaflegri merkingu. Hún verður sem höggdofa og skuggi hennar tekur af henni völdin.
Skessunni verður það fyrst fyrir að færa drottningu úr skrúðklæðunum og íklæðast þeim sjálf en drottning stendur uppi á hvítum línklæðunum einum fata. Þessi umskipti afhjúpa tvöfeldni kveneðlisins þar sem er annars vegar hin auðsveipa, ástríka eiginkona sem tengist lífinu og hefur alið manni sínum son en hins vegar undirheimbrúðurin sem tengist upplausn, óreiðu og krafti blæðinganna og hefur verið klofin frá hinni viðurkenndu kvenímynd. Nú verður drottning nauðug viljug að takast á við sitt bælda eðli. Innri togstreita hennar stendur á milli móðureðlisins og "steríllar" kynhvatar sem herjar á hana í afskræmdri mynd. Henni líðst ekki að rækta hvort tveggja, eiginkonuhlutverkið og sína skapandi hlið.
Einhýsið sem þursinn setur drottningu í á rætur í minningunni um einangrun kvenna meðan þær voru á blæðingum. Í frásögninni Frá Freyju og dvergum fáum við snögga innsýn í þennan forna veruleika þótt trú forfeðranna sé þar dregin sundur og saman í háði, enda sagan skráð á kristnum tíma. Þar segir:
Óðinn unni mikit Freyju, enda var hún allra kvenna fegrst í þann tíma. Hún átti sér eina skemmu. Hún var bæði fögr og sterk, svá að þat segja menn, at ef hurðin var aftr ok læst, at engi maðr mætti koma í skemmuna án vilja Freyju. (10)
Í næstu málsgrein er greint frá för Freyju inn í steininn til dverga og hvernig hún eignaðist Brísingamen með því að sofa hjá þeim. Frásögnin er sett fram eins og draumur þar sem myndbrot raðast saman án þess að röklegt samhengi sé á milli þeirra. Skemman heyrir til raunheiminum en för Freyju inn í steininn sýnir ferðalag í annan heim. Freyja er sem sagt líkamlega í skemmunni en hugur hennar er á ferðalagi "með ókunnum þjóðum að leita Óðs," eins og segir í Gylfaginningu. Í tilvitnuninni hér að ofan er látið að því liggja að þrátt fyrir eldheita ást á Freyju hafi Óðinn þurft að halda aftur af þrá sinni til hennar þegar hún gekk í skemmuna og fór á túr um sínar innri lendur.
Einangrun kvenna undir þessum kringumstæðum tíðkaðist um víða veröld, og gerir enn hjá samfélögum sem standa nærri náttúrunni. Lengi hefur verið litið á þetta fyrirkomulag sem þvingun af hálfu karlasamfélagsins vegna þess að konan þótti óhrein og ósnertanleg. Sagan af Freyju er vísbending um hið gagnstæða, að konur hafi sjálfar sett sín mörk. Um þetta segir jungíski sálfræðingurinn George R. Elder:
Fræðimenn eru farnir að leiða getum að því að "ritual einangrun" kvenna á blæðingum kunni að vera upprunnin meðal kvenna sem í öndverðu tóku eftir samræminu á milli tíðatímabilsins og kvartilaskipta mánans, sem sáu himintunglið vaxa og dvína og fundu náttúrulegt flæði sinnar eigin orku koma og fara. Sú hliðstæða gaf til kynna að tíðahringurinn og blóð hans væri jafn heilagt og máninn og að mannlegri orku skyldi ekki aðeins veitt út á við í viðleitni til að aðlagast heiminum heldur skyldi henni lika leyft að dvína og beinast inn á við. (11)
Í Skessunni á steinnökkvanum hefur þessi "útiseta", sem veitti formæðrum okkar næði til að hverfa inn á við og rækta samband sitt við hina andlegu vídd, umhverfst í nauðung. Meðan drottning á í harðvítugri innri baráttu reynir hún að halda andlitinu við hirðina en er þar sýnilega utangarðs. Á yfirborðinu virðist hún "kurteis og látprúð" en þykir jafnframt kaldlynd og er ófær um að miðla syni sínum rósemd og hlýju. Þetta síðasta atriði, sem við rekumst ítrekað á í ævintýrum, hefur verið greipt í ljóð í sögunni um Mjaðveigu Mánadóttur sem, eins og drottningin í okkar sögu, lendir í klónum á ljótum þursa fyrir tilstilli tröllskessu sem yfirtekur hlutverk hennar. (12) Þar sem áður höfðu í skála Mjaðveigar "sprottið laukar og galað gaukar og farið hrútur úr reyfi sínu... skipti svo um að
ekki spretta laukar og ekki fer hrútur úr reyfi sínu og aldrei þegir sá ungi sveinn sem í vöggu liggur |
og allt sýnist aflaga ætla að fara í ríkinu." Þegar tröllkonan, "ófreskjan" sú, hefur fengið sín maklegu málagjöld og háðuglegan dauðdaga kemst jafnvægi á á ný og
og þá spretta laukar og þá fer hrútur úr reyfi sínu, þá þegir ungur sveinn sem í vöggu liggur. |
Þessar sögur afhjúpa hve gífurleg orka fer í það hjá konum að viðhalda aldalangri bælingu á mikilvægum þætti í eðli þeirra sem hefur verið saurgaður og afskræmdur.
Fyrri hluti ævintýrsins Skessan á steinnökkvanum sýnir drottningu í hlutlægu ljósi. Við sjáum hana utan frá með augum eiginmannsins og hirðarinnar. Það er ekki fyrr en við fáum lýsingu á innri reynslu hennar í lokin sem við getum öðlast skilning á ytra atferli hennar. Drottningarskrúðinn og línklæðin eru táknbúningar fyrir annars vegar hið ytra og hins vegar hið innra sjálf. Þegar skessan hefur tekið völdin fer drottning, sem til þessa hefur verið atkvæðalítil stúlka, að hafa sig í frammi. Hún tekur frumkvæði með því að vekja Sigurð og knýja hann til athafna. Eins og sést af viðbrögðum Sigurðar hefur drottningu ekki verið tamt að brýna sig heldur hefur hún þvert á móti bælt sína eigin rödd og samsamað sig hlutverkinu sem henni hefur verið innrætt. Þegar hún svo loks finnur rödd sína brýst hún fram eins og jökulfljót í leysingum, óhefluð og hrjúf. Hinu verður ekki á móti borið að í orðaflaumi skessunnar er sannleikur fólginn. Sigurður kóngur er augljóslega ljúflingur og tekur ásökunum konu sinnar með blíðu en hann hefur brotið grundvallarboðorð hetjunnar með því að sofna á verðinum og hann skortir tilfinnanlega framsækið afl.
Skákmennirnir ungu í kóngsgarði (13) vekja upp hugrenningatengsl við æsi sem sátu að tafli í túni þegar þrjár þursameyjar settu þaulskipulagðan heim þeirra úr skorðum. Í raun endurspeglar skákin ævintýrið um skessuna á steinnökkvanum í hnotskurn því að þar tekst á hvítt og svart, ljós og skuggar. Í skákinni á hvítur fyrsta leik og á það væntanlega rætur í hetjuhugsjóninni en samkvæmt henni sækir hetjan inn í annan heim til að ná í hnossina. Má með réttu segja að þetta eigi við um Sigurð sem fer út fyrir sitt skipulag til að sækja sér kvonfang. En það er þó óneitanlega svartur sem hrindir hinu eiginlega þroskaferli af stað í þessari sögu. Og því verður ekki á móti borið að drottningin er máttugasti maðurinn á skákborðinu og sá sem mestan hreyfanleika hefur. Þetta má segja að endurspeglist í hæfni drottningar til að fara bæði lóðrétt og lárétt í ferðum sínum í sögunni. Hún er í beinum samskiptum við annan heim meðan skákmennirnir ungu verða vitni að atburðum utan frá, í gegnum rifu, eins og förudrengurinn í Gandreiðinni sem fjallað er um hér að ofan.
Skákin með afmörkuðum reitum sínum og skýrum reglum sem rökvit manneskjunnar hefur mótað, myndar andhverfu við deiglu undirvitundarinnar þar sem skil eru óljós og eitt rennur saman við annað. Geispar drottningar eru vísbending um doða og skort á einbeitingu. Hún er líkt og fest upp á þráð á milli heima. Orka hennar er bundin í innri átökum og leifir henni engu í daglegu lífi við hirðina. Hún er lystarlaus og sýnilega haldin tilvistarlegri ógleði. En þegar hún er í þann veginn að missa tökin á hlutverki sínu, kemur undirvitundin henni til bjargar og færir henni kraft. Kjöttrogið sem þursinn setur fyrir hana sýnir hvílíkt nægtarhorn og orkubú undirvitundin er.
Barnfóstrunni er teflt fram sem andstæðu skessunnar. Myndin sem er brugðið upp af henni með kóngsson í fanginu við lifandi ljós sver sig í ætt dýrlingamynda. Á milli þessara tveggja póla standa átökin í sálarlífi drottningar. Móðurástin er sterk og hún er björt og falleg en sköpunarhvötin togar í og hún er myrk og ógnvekjandi. Á meðan konan er bundin við þursinn, segir sagan okkur, er hún ekki hæf til að vera móðir. Hún á að helga sig móðurhlutverkinu heil og óskipt.
Þótt Sigurður sé sá sem að endingu skilur á milli konu sinnar og þursins og endurheimtir hana þar með í faðm sinn, er það barnfóstran sem með innsæi sínu og hugrekki hefur búið málið í hendur honum. Hún er yfir sig hrædd en horfist af yfirvegun í augu við það sem fyrir hana ber og leitast við að ráða í sýn sína. Þríendurtekin reynsla hennar er dæmigerð fyrir knýjandi viðleitni undirvitundarinnar til að koma áríðandi skilaboðum inn í okkar einsýna huga. Viðhorf fóstrunnar sýnir hve mikilvægt er að hlusta á hina innri rödd, hvort heldur hún sækir okkur heim í draumum eða sýnum. Við sjáum hvernig grunur vaknar sem leiðir smám saman til skilnings og ummyndunar. Við sjáum líka að lausnin er komin undir samverkandi samspili kvenlegra og karllegra eðlisþátta. Barnfóstran er persónugervingur fyrir innsæi sem hefur verið kennt við kvenlega náttúru. Hún er sú sem tekur á móti skilaboðum úr annarri vídd og leyfir þeim að þróast innra með sér áður en hún miðlar þeim til kóngs sem með sitt brugðna sverð stendur fyrir skilning hins rökvísa huga. Það er hann sem skilur kjarnann frá hisminu þegar hann þekkir drottningu sína á nærklæðunum.
Staða kóngs sem táknmyndar í menningarsögunni ber því vott hve háan sess rökvísin skipar í vitund okkar samanborið við náttúrulegt innsæi. Barnfóstran hlýtur að vísu umbun og upphefð fyrir þátt sinn í upphafningu drottningar: hún hreppir auðugan og valdamikinn eiginmann og er gerð að heiman með mikilli rausn. Hlutverk hennar er göfgað og upphafið í ævintýrinu en stendur engu síður lægra í virðingarskalanum en hlutverk hins karllega sem í sögum af þessu tagi er birtingarmynd fyrir skerpu, áræði og framtak. Vegna þess hve hlutverkin í þessum sögum taka á sig kynbundna mynd, stuðla þær að því að viðhalda staðalmyndum sem hljóta óhjákvæmilega að vera á skjön við upplifun einstaklingsins af sjálfum sér, því að öll höfum við til að bera eðliseiginleika sem eru kenndir við kvenlega náttúru og karllega greind, þótt hneigðin í aðra hvora áttina sé misjafnlega sterk frá einum einstaklingi til annars. Í því felst þroskinn að við ræktum með okkur þá eðlisþætti sem eru undirskipaðir í persónuleika okkar svo að við getum orðið heilar manneskjur. Sem vitsmunaverur þurfum við að hafa stjórn á hvötum okkar og tilfinningum en okkur er jafnframt nauðsynlegt að vera í jákvæðu sambandi við þessi öfl í sjálfum okkur. Kóngur gengur hér vasklega fram og heggur á festina sem bindur konu hans við rætur sínar og uppruna. Frelsunin er tvíeggja. Hún er jákvæð að því leyti að fyrir konuna er nauðsynlegt að geta mætt þessum innri krafti meðvitað og á eigin forsendum en ekki af nauðung. Hún er neikvæð að því leyti að viðhorf sögunnar til kraftuppsprettu konunnar er fjandsamlegt og gjörð kóngs miðar að því að slíta samband drottningar við þursinn fyrir fullt og allt. Afdrif risans eru þó líkt og látin liggja milli hluta, því að það hefur alþýðan sem spann þessa sögu vitað, að eins og máninn heldur áfram hringferð sinni í gegnum fjóra fasa, mun þursinn koma aftur og vitja konunnar þegar tungl hverfur af himni.
Drottningu er stillt upp gagnvart tveimur kostum og báðum illum: að sofa hjá þursinum eða dúsa um eilífð í einhýsinu í undirheimum. Við könnumst við þemað. Þráin og óbeitin takast á í henni og upp af þeirri togstreitu rís lausnin: hún fellst á að sofa hjá þursinum ef hún fái áður að sjá son sinn ofanjarðar þrjá daga í röð. Hún skynjar að með því móti muni sér leggjast eitthvað til "líknar og lausnar". Orðalagið hefur á sér kristilegt yfirbragð sem stingur í stúf við anda hetjusagna. Það er sonurinn sem er hinn eiginlegi lausnari drottningar. Hann er ljósið sem lýsir henni leið út úr myrkrinu. Sem arftaki hetjunnar Sigurðar boðar hann nýjan tíma.
Örlög hinnar "óþýðu" drottningar eru ungum stúlkum víti til varnaðar. Konur eiga að vera þægar og prúðar og kurteisar og ekki að haga sér eins og skessur. Þær eiga ekki að segja það sem þeim býr í brjósti, ekki að brýna röddina og taka frumkvæði í samskiptum við karla heldur eiga þær að vera ástúðlegar og undirgefnar eiginkonur og ala mönnum sínum börn. Til að forðast augnaráð skessunnar sem kóngur ljóslega óttaðist að byggi yfir hatursfullum, sundrandi krafti, lét hann draga belg á höfuð hennar áður en hún var barin í hel með grjóti og síðan tætt í sundur af ótemjum, sem væntanlega er ætlað að endurspegla hennar eigið ótamda eðli. Þetta eru hin maklegu málagjöld ævintýranna. Með þeim þvær feðraveldið hendur sínar af ofbeldinu sem það beitir kvenlega náttúru.
Af drottningu er það að segja, að eftir að hafa gengið í gegnum sína þjáningarfullu skírslu, sest hún "í tign sína og hugnast öllum vel að henni." Þetta er vitaskuld verðugt keppikefli fyrir ungar stúlkur, en þó því aðeins að ytri vinsældir grundvallist á innri sátt. Án slíkrar sáttar er engin tign.
 |
Tilvísanir:
1) Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, II, bls. 297.
2) Marie-Louise von Franz. 1995. Shadow and Evil in Fairytales (1974), bls. 25-27.
3) Rudolf Simek. 1993. Hugtök og heiti í norrænum goðsögum (1984). Ritstj. Heimir Pálsson. Ísl. þýð. Ingunn Ásdísardóttir, bls. 180.
4) Sbr. vísa 8 í Völuspá. Sjá einnig umfjöllun um Fossvallabóndann hér að ofan.
5) Frásögn af því hvernig Freyja eignaðist Brísingamen er að finna í "Sörla þætti" í Fornaldar sögur Norðurlanda, I, bls. 367-368. Sjá einnig grein mína "Helgar tíðir" (Lesbók Morgunblaðsins, 3. apríl 2004) sem er að finna á þessari vefsíðu undir "greinar".
6) Sjá umfjöllun um þursinn í túlkun minni á Kötludraumi og Fossvallabóndanum hér að ofan.
7) Erich Neumann. 1990. Amor and Psyche: The Psychic Development of the Feminine (1952). Þýtt úr þýsku af Ralph Mannheim, bls. 62-65.
8) James Wellard. 1970. Man, Myth and Magic: An Illustrated Encyclopedia of the Supernatural, 14. bindi, bls. 1877.
9) Sjá umfjöllun um "skuggann" í túlkun minni á Fossvallabóndanum hér að ofan.
10) "Sörla þáttur" í Fornaldar sögur Norðurlanda, I. Guðni Jónsson bjó til prenturnar, bls. 368.
11) George R. Elder. 1996. "Menstruating Female Figure" í The Body: An Encyclopedia of Archetypal Symbolism, bls. 305. Sjá tengil í ARAS (Archive for Research in Archetypal Symbolism) hér að neðan.
12) Íslenzkar þjóðsögur og ævintýri, II, bls. 304-305.
13) Það vekur óneitanlega athygli mína að aldurs drengjanna skuli svo nákvæmlega getið. Annar átján en hinn nítján vetra. Er það tilviljun ein að í tarot er máninn tromp númer átján en sólin tromp númer nítján? Átökin í þessari sögu snúast í grunninn um að ná drottningu undan áhrifavaldi mánans sem hún var nátengd í gegnum blæðingar sínar og frjósemishring. Sigurður kóngur er hin dæmigerða sólarhetja en þursinn er tákngervingur fyrir mánann og eldri samfélagsgerð sem byggði tímatal sitt á tunglmánuði.
Olbogabarniðúr þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar |
Í koti nokkru langt frá öðrum mannabyggðum bjuggu einhvern tíma hjón (karl og kerling). Þau áttu þrjár dætur, Ingibjörgu, Sigríði og Helgu. Þær tvær fyrrnefndu systurnar er eldri voru en Helga voru í mikið meiri metum en sú yngsta, jafnvel þó þær ei væri fleiri eða jöfnum kostum búnar og hún. Helgu var ekki trúað fyrir nokkrum hlut þar hún átti ekki að vera fær til nokkurs hlutar.
Þannig var það einu sinni þá eldur slokknaði í kotinu að önnur af hinum eldri systrum var beðin að fara að sækja eld. Lagði hún á stað, en er hún gekk hjá hól nokkrum heyrði hún að inni var sagt: "Viltu eiga mig með þér eða mót?" Ímyndaði hún sér að það væri við sig mælt, og svaraði sér stæði á sama. Hélt hún síðan áfram þangað til hún kom að helli nokkrum. Var þar nógur eldur því ketill stóð yfir hlóðum og var kjöt að sjóða í honum og kökur voru þar í trogi rétt hjá. Stúlkan sá engan mann eða nokkuð kvikt og þar hún var orðin ærið matlystug þá kyndir hún sem mest hún má undir katlinum og bakar kökurnar, eina handa sér og lét hana vera í lagi, en hinar brenndi hún og gjörði óætar. Hún neytti síðan matar, en að því búnu kemur til hennar rakki einn ógurlega stór og flaðrar upp á hana, en hún lemur hann og vill hrekja hann burt frá sér. Verður þá rakkinn reiður og bítur af henni aðra höndina, hvers vegna hún verður svo hrædd að hún hleypur á stað án þess að taka eldinn með sér. Kemst hún heim í kotið og segir ferðir sínar eigi sléttar, og þótt þvílíkt undrum gegna.
Þó nú þvílíkar ferðir þættu æði óttalegar þá er samt hitt óskabarnið beðið að leggja á stað, allir voru nefnilega hræddir um að hin yngsta dóttirin mundi strjúka ef hún færi, þar hún átti ekki við mikinn heim að skilja, en var nytsöm til að stjana undir hitt hyskið. Fór nú fyrir þessari eins og hinni fyrri er fór, að því undanteknu að rakkinn beit af þessari nefið. Kom hún einnig heim með óframkvæmt erindi.
Þá var hinni þriðju skipað að snauta á stað. Hún gjörði sem henni var boðið; kom hún að hólnum sem áður er um getið og var spurð að hinu sama og þær fyrri, en hún svaraði að það væri algengt orðtak að ekkert væri svo vesælt að ekki væri betra að hafa með sér en móti sem hún þó ekki vissi um það er spyrði og vildi hún fegin eiga það að. Hélt hún síðan leiðar sinnar þangað til hún kom í hellirinn er áður var um getið. Þegar hún kom stóð eins á og þegar hinar fyrri komu, en hún fór allt betur að ráði sínu, sauð kjötið og bakaði kökurnar vel og rækilega, en neytti einskis þó langt væri síðan hún hafði matar neytt og væri af sér komin af þreytu. Ekki tók hún eldinn því hún vildi fá leyfi þess er fyrir réði og svo hugði hún þar náttstað að hafa þó henni virtist það ógurlegt. En er hún var að athuga hvar hún skyldi liggja um nóttina heyrir hún dunur mikla og var nærri því sem hellirinn ætlaði að hrynja; kemur þar inn jötunn einn næsta ófrýnilegur og með honum rakki nokkur frábærlega stór; varð hún þá hrædd mjög, en henni jókst nokkuð hugur þegar jötunninn mælti við hana blíðum orðum á þessa leið: "Þú hefur vel og dyggilega starfað það er þörf var á og er því skyldast að þú fáir laun verka þinna og þiggir mat að mér, en síðan máttu velja hvert þú vilt heldur hafa rekkju hjá hundinum eða hjá sjálfum mér." Þegar hann hafði þetta mælt tók hún sér dálítið af snæðingi og lagðist síðan í fletið hjá hundinum því þó hann virtist ógurlegur þá þótti henni sá kosturinn betri en hvíla hjá jötninum. Þá hún hafði þarna legið nokkra stund kom mikill dynkur svo hellirinn allur skalf. Varð hún þá rétt frá sér numin af ótta og skelfingu, en henni til huggunar kallaði jötunninn til hennar og sagði: "Ef þú ert hrædd Helga karlsdóttir, þá máttu skríða upp á skörina við rúmið mitt," og það gjörði hún. Þar næst kom annar dynkur miklu stærri; bauð hann henni þá að setjast upp á rúmið og það þáði hún. Við hinn þriðja dynkinn er allra stærstur var fékk hún leyfi að fara til fóta og við þann fjórða þá allt ætlaði ofan að keyra fór hún upp fyrir hann. En í þessu datt af jötninum hamurinn og var þar þá hjá henni fagur konungsson. Henni varð fyrst fyrir að kveikja eld og brenna haminn. Þakkaði hann henni þá mjög fyrir frelsi sitt og sváfu þau svo um nóttina.
Um morguninn sagði hann henni að hann væri konungsson er hefði verið í álögum, skyldi hann síðar vitja hennar ef hún vildi þann kost þiggja og var hún ekki ófús að játast honum. Fekk hann henni síðan kyrtil, mesta gersemi, og sagði henni að vera í honum næstum klæða, en láta tötrana vera utan yfir svo ekkert bæri á honum. Kistil fékk hann henni líka; voru þar í hinir kostulegustu gripir. Sagði hann að hann mætti hún sýna og gripina þó hvorutveggja mundi verða frá henni tekið.
Þegar hún var ferðbúin kom hundurinn og rétti henni hægri framlöppina; tók hún í hana og var þar gullhringur mikill sem hún tók á móti, og lagði síðan á stað þó henni þætti mikið fyrir að skilja við konungssoninn. Hún komst heim heil á húfi með eldinn, en þegar hyskið varð vart við kistilinn og gripina varð þar mesti fögnuður og hún strax svipt öllu því er það vissi hún hafði haft meðferðis. Tvennur kvenskrúði hafði einnig í kistlinum verið og tóku eldri systurnar sín hvern svo ekkert var eftir nema kyrtillinn er enginn af vissi nema hún sjálf.
Þannig leið um hríð að allt var við sama í kotinu og ekkert bar til tíðinda þangað til einu sinni sést koma skip af hafi (kotið hefur ekki verið langt frá sjó þó þess sé ekki getið!), fagurt og vel útbúið. Karl gengur til stranda til að njósna hver fyrir réði, en karlinn þekkti hann ekki. Þeir töluðust svo nokkra stund við; spurði aðkomumaður hve margt fólkið væri er byggi í kotinu og hve mörg börn karlinn ætti. Hann kvað þau vera fimm saman og ætti hann tvær dætur. Bað komumaður að hann vildi sýna sér dætur sínar og var það karli ljúft. Fór hann nú og sótti báðar þær eldri. Komu þær í skrúða þeim sem þær höfðu tekið frá systir þeirra. Þegar þær komu kvað hann sér litist ekki svo illa á þær, en spurði hvers vegna önnur hefði hendina í barminum, en önnur klút fyrir nefinu. Máttu þær nú til að sýna hvorutveggja og þá þótti honum þær fara að ófríðka, en fekk ekki að vita af hverju það var komið. Hann spurði hvert það væri öldungis víst að hann ætti ekki fleiri dætur; neitaði karl þverlega í fyrstu, en þegar komumaður tók að ganga á hann sagðist hann eiga ókind eina sem hann vissi varla hvert heldur væri maður eða kvikindi. Hinn varð þá mjög ákafur að vilja sjá hana svo karlinn fór og kom með Helgu; var hún þá í lörfunum sínum, en er komumaður og hún höfðu fundizt þá rífur hann af henni tötrana; var hún þá í ljómandi kyrtli er mikið bar af þeim sem hinar systurnar voru í. Því næst sneri hann við blaðinu og atyrti mjög karlinn og systurnar fyrir meðferð á Helgu og lét svo karlinn með dætrum sínum tveimur ganga af skipi, en tók með sér Helgu og sigldi burt þangað hvar hann átti ríkið að erfa, giftist Helgu.
Unntust þau bæði vel og lengi etc. (gömul formúla).
túlkun sögunnar |
 Fenrisúlfur í fjötrum "Slefa rennur úr munni hans. Það er á sú er Von heitir." |
Vegferð mannkynsins hófst í Edensgarðinum segir sköpunarsaga Biblíunnar. Þar gerðist fátt tíðinda áður en Eva fylgdi ráði ormsins og beit í eplið. Guð sá þeim Adam fyrir lífsviðurværi og sagði þeim hvað mátti og hvað ekki, en sjálf þurftu þau lítið fyrir lífinu að hafa. Þau voru þæg og hlýðin og gerðu einungis það sem Drottinn bauð en höfðu enga sjálfsmeðvitund né brennandi þrá sem knúði þau til sjálfstæðra verka. Í þessu frumsamfélagi mannkynsins skorti með öðrum orðum eld og dýnamíska framþróun þar til höggormurinn hristi upp í kyrrstæðri tilveru þess. Þótt afskekkt kot karls og kerlingar svari ekki beinlínis til þeirrar hugmyndar sem við gerum okkur um paradís, kallast Olbogabarnið engu síður á við tímalausa frásögn Biblíunnar um upphaf mennskunnar.
Kotið er táknrænt fyrir takmarkaða og þröngsýna heimsmynd. Án elds ríkir þar myrkur andleysis og kyrrstöðu. Eldurinn er frumforsenda menningar á veraldlegu jafnt sem andlegu plani. Það er neistinn í brjóstinu, ástríðueldurinn í blóðinu sem knýr manneskjuna til dáða á vegferð hennar. Eldurinn skírir og ummyndar. Og eins og Olbogabarnið berlega sýnir, er ummyndun það sem samfélagið undir ríkisstjórn karls í kotinu sárlega skortir. Úr jarðvegi þessarar samfélagsgerðar er Olbogabarnið runnið.
Aðstæður Evu í Garðinum fyrir Fallið eru hliðstæðar verndaðri tilveru ungrar stúlku í föðurgarði áður en hún vígist til kvendóms síns og byrjar á blæðingum. Á þessum tímamótum vaknar kynhvöt hennar og hún myndar samband við sinn annan, sinn karllæga mótpart sem Jung hefur kallað animus (1). Eins og biblíusagan gefur í skyn, og eins og fjölmargar hefðbundnar sögur sýna, er konan sú sem hrindir þroskaferli af stað. Blómstrandi kvendómur hennar er freistingin sem drífur karlinn til dáða. Á hitt má líka benda að rannsóknir á sviði mannfræði og vísinda sýna fram á líkur þess að mennskt samfélag hafi orðið til með vitneskjunni um tíðahringinn. (2) Í Olbogabarninu þykist ég greina óm af þessari fjarlægu minningu.
Sagan í aldingarðinum virðist endurspegla umpólun gilda. Bölvunin sem Guð leggur á konuna gefur til kynna að þjáning skuli koma í stað nautnar og fjandskapurinn sem stofnað er til á milli konunnar og höggormsins er vísbending um að samband þeirra hafi verið friðsamlegt fyrir. Þá er það forvitnilegt að orminum er sagt að hann skuli skríða á kviði sínum. Þetta getur aðeins þýtt að áður hafi hann haft fætur til að ganga á! Gæti verið að hér sé vísað í mána-andann sem sagan segir að hafi gengið um jörðina í gervi karlmanns og svipt ungar stúlkur meydómi þegar þær byrjuðu á blæðingum? Ef hægt er að tala um skepnu í álögum, þá er það höggormurinn í paradís. Höggormurinn er því tákn fyrir eitthvað annað en bókstafleg merking gefur til kynna og hefur, eins og alkunna er, orðið líkamning fyrir djöfulinn í kristilegri uppfræðslu.
Uppgröftur fornleifa ber því vitni að í fyrndinni var slangan nátengd Gyðjunni og tákn fyrir kvenlæga náttúruvisku enda jafnan sú sem gætir töframeðalsins í ævintýrunum. Bölvunin sem Drottinn Guð lagði á konuna í aldingarðinum beindist að æxlunarfærum hennar. Okkur er tamt að líta á orminn sem reðurtákn en hitt er ljóst, að frumstæðir forfeður okkar sáu tiltekin samkenni með kynfærum konunnar og slöngunni sem eyðir djúgum líftíma sínum í jörð, falin, líkt og legið í líkama konunnar. Hvort tveggja legið og slangan endurnýjar sig með því að losa sig við gömlu húðina, og líku gegnir um mánann sem skerðist og hverfur en birtist síðan nýr og ferskur út úr skugga sínum, líkt og jötunninn sem í okkar sögu kastar hamnum og umbreytist í fagran konungsson. (3)
Röddin í hólnum og þróun sögunnar sýna að það er undir viðhorfi okkar til náttúrunnar komið hvort hún mætir okkur sem vinsamlegt eða fjandsamlegt afl. Hið sama gildir um viðhorf konunnar til blæðinganna eins og Annette Høst lýsir af innsæi í grein sinni "Blessed by the Moon: Initiation into Womanhood" (sjá tengil í Scandinavian Center for Shamanic Studies hér að neðan). Ef konan stríðir gegn ótemjanlegum krafti blæðinganna, umturnast þær í martröð eða, með orðum Høst, það "sem kallað hefur verið fyrirtíðaspenna, það skelfilega skrímsli." Sem shamani nálgast Høst kraft blæðinganna líkt og drauma. Þessi ótamdi kraftur miðlar okkur skilyrðislausum sannleika og hann kemur til móts við athygli og áhuga konunnar eins og draumar okkar gera slíkt hið sama. Hér er vert að rifja upp orðin sem Braga eru lögð í munn í Skáldskaparmálum, nefnilega að "mál eða orð eða tal" jötna séu kenningar fyrir gull, (4) en eins og margoft hefur verið vikið að í umfjöllun um sögurnar hér að framan var þursinn tengdur blæðingum konunnar.
Eldri systurnar skeyta engu um röddina í hólnum. Við getum rétt ímyndað okkur hvort þær hafa ekki lært lexíuna sem þeim hefur verið innprentuð, að varast að feta í fótspor óhlýðnu Evu sem hlustaði á sína innri rödd, ella mundu þær villast af beinu brautinni og draga mannkynið með sér. "Hafa skal aðgát í nærveru sálar," er máltæki sem gæti verið lýsandi fyrir svar Helgu við spurningu raddarinnar. Út úr því les ég þjáningarfulla reynslu hennar sjálfrar og meðlíðun með öllu sem minna má sín, og þá jafnframt með eigin sjálfi sem ríkjandi öfl hafa gert að úrhraki. Sem utangarðsmanneskja, er Helga óspillt, líkt og fíflið í tarot. Hún er laus við félagslega fordóma og þess vegna opin fyrir þeirri reynslu sem hún mætir. Myndin, sem faðir hennar dregur upp af henni fyrir aðkomumanni undir sögulok, undirstrikar að hún stendur fyrir utan hið svo kallaða "siðmenntaða" samfélag: "Sagðist hann eiga ókind eina sem hann vissi varla hvert heldur væri maður eða kvikindi." Helga er með öðrum orðum á mörkum mennsku og náttúru, hvorki annað né hitt heldur bæði og. Eins og sagan rækilega undirstrikar er Helga sameiningartákn.
Fyrir mér er Helga sú sem vísar okkur veginn í leit okkar að kærleika og ást. Lærdómurinn sem við getum dregið af Olbogabarninu er meðvitundin um að í sjálfum okkur og sérhverri manneskju býr helgur kjarni sem Helga karlsdóttir er tákngervingur fyrir. Ef við áttum okkur ekki á að í hjarta okkar hýsum við Helgu, er hætt við að við högum okkur eins og hyskið í sögunni og meðhöndlum það sem við fyrirlítum í sjálfum okkur og aðra sem minna mega sín með hroka og grimmd þess sem heldur sig æðri og betri. Helga er 'sú sem er heilög, heil, heilbrigð'. Hún er fulltrúi fyrir hið innra Sjálf sem við misbjóðum en óttumst þó innst inni að glata. Þetta sjáum við koma fram í áhyggjum karls og kerlingar yfir að Helga muni strjúka ef þau senda hana af bæ. Kyrtill hennar er táknmynd fyrir ljóma þessa sjálfs. Að kyrtillinn skuli falinn undir lörfum sýnir hve blind við erum á hin raunverulegu gildi. En þrátt fyrir ofbeldið sem við beitum Helgu heldur hún áfram að þjóna okkur í þögn og þolinmæði og bíður þess að augu okkar opnist. Hún er þjónn í þágu lífsins. Með fordæmi sínu leiðir hún okkur fyrir sjónir hvernig umgangast ber náttúruna, innra með okkur jafnt sem fyrir utan, og lýsir okkur veginn til blómgunar og þroska svo að við getum einnig hafið okkur yfir eigin hagsmuni og lagt heiminum lið.
Eldinn finna systurnar í helli sem var í öndverðu bústaður formæðra okkar og feðra og síðar heilagt vé sem ímynd móðurlífs gyðjunnar. (5) Í þessari frumstæðu "kapellu" er fæða fyrir hinn vegmóða. Ketill stendur þar yfir hlóðum. Í bókstaflegum skilningi er ketillinn ílát sem hrámeti er soðið í til að auðvelda manneskjunni að melta það. Í táknrænum skilningi er hann ítlát fyrir ummyndun hrárra hvata sem malla yfir hinum innri eldi uns einstaklingnum hefur auðnast að melta þær og umbreyta þeim í heilnæma næringu sjálfum sér og heiminum til framdráttar. Eldri systurnar standast ekki próf hellisbúans. Þær eru sjálfhverfar og hugsa um það eitt að skara eld að eigin köku og bera hvorki umhyggju né virðingu fyrir öðrum. Eigingirni þeirra er sprottin af lágum hvötum sem þurfa að malla lengur í katlinum, uns þær hafa öðlast skilning á því að þær eru ekki miðja heimsins heldur hluti af heild þar sem hagur eins er hagur annars. Endurtekningin sem kemur fram í misheppnuðum tilraunum þeirra sýnir viðleitni hins meðvitaða huga að finna lausn á knýjandi vandmáli. Því stigi er náð í þriðju atrennu þegar Helga kemur í hellinn og leggur sig fram í annars þágu sem jafnframt verður henni sjálfri til heilla.
Með tilvísun í kvendómsvígslu hjá samfélögum sem standa nærri náttúrunni, segir Annette Høst að höfuðáhersla sé lögð á heilagleika stúlkunnar. "Meðan á vígslunni stendur er hún á milli heima, í helgum stað. Þess vegna er hún heilög; hún er líkamning hins guðlega og hefur í sér kraft til að lækna." (6) Í Olbogabarninu sjáum við þessi fljótandi mörk á milli heima, eins og til dæmis í lýsingu karls á Helgu sem hann kveðst ekki vita hvort heldur sé maður eða kvikindi. Fyrirlitningin sem kemur fram í orðum hans er dæmigerð fyrir viðleitni okkar sem tegundar til að gleyma dýrslegum uppruna okkar og lágreistu upphafi. En Olbogabarnið sýnir að einmitt þarna er kraftuppsprettuna að finna. Í hellinum er Helga í helgum stað. Með því að hún leysir konungsson úr álögum frelsar hún mannkynið úr viðjum andlausrar efnishyggju, græðgi og grimmdar, því að það gefur sagan í skyn að nýtt og æðra skipulag, byggt á kærleika og ást, leysi af hólmi þröngsýna heimsmyndina sem karlinn, faðir Helgu, er persónugervingur fyrir. Ævintýrið dregur bælt efni fram í dagsljósið til mótvægis við ágenga og yfirgangssama feðraveldismenningu sem hefur gert kvenlega náttúru að olbogabarni og svipt hana helgi sinni og heilandi krafti. Jafnframt bendir það á leiðir til úrbóta.
Breytni Helgu gagnvart náttúrunni og vættum hennar einkennist af óttablandinni virðingu en ekki af þeim ofmetnaði, ofbeldi eða svikum sem setur mark sitt á hina dæmigerðu hetjuímynd. Helga veit að við erum ekki húsbændur í eigin ranni. Hún er heil í gerðum sínum. Hún þiggur en tekur ekki. Hún er hrædd en hefur hemil á ótta sínum. Öndvert við Þórunni sem varð óttanum að bráð andspænis augnaráði huldukonunnar í Hafnanúp (7), eykst Helgu kjarkur við blíðleg orð jötunsins. Hún er hófsöm en ekki gráðug eins og systur hennar. Og hún lætur sér í léttu rúmi liggja þótt heimilisfólkið ræni hana kistlinum og gripunum sem hún kom með úr för sinni. Kyrtillinn sem hún er í undir tötrunum og enginn veit af nema hún sjálf, hann einn skiptir máli. Hann er tákn fyrir tign hennar sem hún er sér meðvituð um og þeirri tign getur enginn rænt hana.
Eldri systurnar bera ekki snefil af lotningu fyrir náttúrunni. Eigingirni þeirra, hroki og græðgi endurspegla rányrkju mannsins á auðlindum hennar. Það blasir við að systurnar þurfa að læra sína lexíu til að samfélagsgerðin breytist. Sú lexía kemur í formi martraða sem skekja andlaust samfélag þeirra. Örkumlin sem þær hljóta í viðskiptum við rakkann sýna firringu þeirra frá dýrinu í sér. Þær koma óheilar frá fundi sínum við hundinn andstætt Helgu sem þiggur gullhring úr framlöpp hans, en hringurinn er sameiningartákn og stendur fyrir heilleika. Í viðauka við söguna sem kallast Missagnir um Olbogabarnið, segir þar sem karl leiðir eldri systurnar fyrir kóngsson:
Kóngur fann þann galla á þeim að önnur hafði tréhönd, en hin trénef. En þegar hann spurði hvernig á því stæði svaraði karlinn: "Minnstu ekki á það herra, ég setti á hana tréhönd" - og um hina: "Minnstu ekki á það herra, ég setti á hana trénef."
Karlinn í kotinu hefur bersýnilega verið vel á undan samtíð sinni í lýtalækningum! Eða minnir þessi óborganlega lýsing ekki á fegrunaraðgerðir nútímans og viðleitni kvenna til að laga útlit sitt að mennigarbundnum staðalmyndum sem eiga lítið skylt við handverk náttúrunnar?
Það er óttinn við hundinn sem bindur enda á sendiför eldri systranna. Svo blindar urðu þær af óttanum að þær stukku á brott án þess að taka eldinn með sér sem þó var innan seilingar. Óttinn er frumstæð, bindandi hvöt sem hindrar framgang okkar. Við óttumst hið óþekkta vegna þess að við óttumst dauðann, eins þótt í yfirfærðri merkingu sé. "Geyr Garmur... fyr Gnipahelli," er þrítekið stef í Völuspá sem boðar dauða úr sér genginnar og spilltrar heimsmyndar og upphaf nýrrar sem rís hrein og ósnortin upp af frumvötnunum. Sá sígildi boðskapur sem völvan miðlar í þessu forna kvæði á jafn brýnt erindi við okkur í dag og við forfeður okkar fyrir þúsund árum. Á sama hátt getur Olbogabarnið orðið okkur leiðarstjarna út úr ánauð andlausrar efnishyggju og græðgi ef við bara höfum þor til að horfast í auga við sjálf okkur og taka gildismat okkar til rækilegrar endurskoðunar. Sumir telja að Garmur sé annað heiti á Fenrisúlfi en hann beit höndina af guðinum Tý þegar æsir beittu hann prettum til að koma á hann böndum, því að þeir hræddust úlfinn. (8) Elsta systirin hlýtur sömu örlög og ásinn fyrir að hafa ekki heimil á ótta sínum og bregðast með barsmíðum við vinalátum rakkans.
Í túlkun minni á Gandreiðinni hér að ofan gat ég þess, að í upphafi var gandreið haft um úlfareið tröllkvenna. Einnig benti ég á að uppruni völva væri rakinn til Viðólfs sem þýðir 'skógarúlfur' og drap á tengsl villtra hunda og blæðinga formæðra okkar. Þetta myndmál, gandreiðin, sýnir sterkar konur sem samstilltu sig villtum krafti blæðinganna og miðluðu rödd hans í orði eða verki til samfélagsins. Í goðsögulegu samhengi varð hundurinn táknmynd fyrir förunautinn sem vísar veginn á milli heima. Jungíski sálfræðingurinn Marie-Louise von Franz bendir á, að í nánast öllum trúarbrögðum heims hafi hundurinn gegnt hlutverki þess sem leiðsagði hinum dánu þegar yfir um kom. Þessi hefð segir hún að sé til komin vegna þess að því var eitt sinn trúað "að þegar fólk dæi ætti það í erfiðleikum með að rata til dánarheimsins, lands forfeðranna, paradísar, undirheima eða hvað svo sem land hinna framliðnu kallaðist í viðkomandi trú." (9) Hún undirstrikar að "það sem flestar goðsögur og trúarbrögð kalla land dáinna [sé] það sem við köllum dulvitund." Hundurinn sé því með sanni sá sem vísar veginn til annars heims. Sem draumatákn er hann "guðinn" sem leiðir dreymandann um lendur dulvitundarinnar. (10)
Þetta leiðsagnarhlutverk hundsins kemur skýrt fram í viðaukanum, Missagnir um Olbogabarnið. Þegar eldri systurnar höfðu snúið heim örkumlaðar og eldslausar
var Helga rekin á stað í bræði og skipað að sækja eldinn. Hún kemur að fjallinu eins og hinar systurnar, sezt undir sama stein og þær til að hvíla sig. Heyrir hún þá að kallað er í fjallinu uppi yfir sér: "Einbúi í fjalli. Einbúi í fjalli." Hún svarar: "Sittu allra manna heilastur, einbúi í fjalli!" Þá kemur stóri hundurinn og flaðrar upp á Helgu og teygir hana með sér inn í helli í fjallinu. Er hún þar um nóttina og liggur í fleti hjá hundinum. Þá fellur af honum hamurinn og brennir Helga hann um morguninn. En í staðinn fyrir hund er í fletinu fríður og fallegur kóngsson.
Það er hundurinn sem gefur Helgu gullhringinn sem er tákn fyrir tíðahringinn og heilagt samband konunnar við mána-andann sem Helga játast. Þetta þýðir að Helga er heil í sjálfri sér. Sem slík mætir hún sínum veraldlega elskhuga sem heilsteyptur einstaklingur. Þegar þau finnast, Helga og aðkomumaður sem kom siglandi að utan, bera þau kennsl hvort á annað og vita að þau eru hvort öðru ætluð.
Í þessu samhengi er freistandi að vitna í höfunda The Wise Wound sem geta þess "að í mörgum samfélögum sé því trúað að máninn sé draumamaður eða 'hinn eiginmaður' konunnar og hafi mök við hana þegar hún er á blæðingum." (11) Þau taka dæmi af Lepcha þjóðflokknum á Indlandi, þar sem guðleg vera sérstaklega tengd konum á að hafa samfarir við þær í draumum þeirra í hverjum mánuði. Þau segja það jafnframt athyglisvert að í nýlegri könnun komi fram að konur á blæðingum virðast mun uppteknari en ella í draumum sínum af fullorðnum körlum, öðrum en eiginmönnum sínum og feðrum. (12)
Hið undarlega er að gullhringurinn er aldrei nefndur aftur. En strax eftir að Helga hefur veitt honum viðtöku er tekið fram að hún hafi komist heil heim með eldinn, líkt og gefið sé í skyn að eldurinn og gullhringurinn séu sama fyrirbærið. Hér skín minningin um Brísingamen í gegnum frásögnina, hnossið sem Freyju hlotnaðist þegar hún lá með dvergum í steini. Eins og rakið er í innganginum hér að ofan er Brísingur eldsheiti en men samhljóða indóevrópsku rótinni men sem þýðir 'máni'. Ég hef leitt getum að því að þessi mynd eigi rætur í sólmyrkva á himni og vísi í blóðið sem hvirflast um legháls konunnar þegar hún byrjar á blæðingum. (13). Enda gefur sagan í skyn að gullhringurinn hafi ekki verið heiminum sýnilegur frekar en kyrtillinn sem Helga er í næst sér og má nærri geta hvort kotbúar hefðu ekki svipt hana þeirri gersemi ef svo hefði verið. Ég skil þetta svo, að Helga endurheimti hér Brísingamen sem guðirnir stálu frá gyðjunni. Kotbúar draga svo aftur dám af guðunum sem rændu gyðjuna náttúrugáfum sínum í margvíslegri mynd. Þegar heim í kotið er komið hverfur eldurinn, sem þá hafði þó sárlega skort, gersamlega í skuggann fyrir ágirnd á gripunum sem kistill Helgu hefur að geyma. Það sem Olbogabarnið leiðir okkur fyrir sjónir er, að þrátt fyrir aldalanga bælingu sem hefur tekið á sig mynd margvíslegs stuldar, er ómenguð kraftuppsprettan ennþá fyrir hendi innra með okkur. Hlutverk okkar er að koma á tengslum við hana og veita græðandi kraftinum í farveg.
Í Olbogabarninu má segja að heimurinn endurfæðist, ekki fyrir Orð guðs, heldur í gegnum hringferli þar sem endurtekning tilrauna og mistaka leiðir að lokum til lausnar, eins og kröftugar fæingarhríðirnar sem skekja hellinn gefa til kynna. Dynkirnir eru fjórir en talan fjórir er algilt tákn fyrir heilleika eins og ráða má af fjórum kvartilum mánans, árstíðunum, höfuðáttunum o.s.frv. Nýtt lögmál byggt á kærleika og ást leysir af hólmi staðnaða heimsmynd græðgi og grimmdar sem lýtur valdi karlsins, föður Helgu.
Það er svo af kotbúum að segja, að þeir fá þau maklegu málagjöld að frá þeim er tekið það sem þeir höfðu í græðgi sinni tekir ófrjálsri hendi frá Helgu. Systrunum er gert að klæðast lörfum hennar. Þeirra bíður nú hið tímalausa, sammannlega verkefni að horfast í augu við syndir sínar og finna Helgu í sjálfum sér. En hún, sem verið hafði niðruð og fótum troðin, sest í tign sína í nýju ríki þar sem hamingjan er við völd.
 Hringmyrkvi sást yfir Íslandi 31. maí 2003 (14) |
Að lokum þessi athugasemd til íhugunar: Í leit sinni að eldinum, sýnir Helga aðdáunarvert hugrekki. Ef við hins vegar berum sögu hennar saman við sögu Freyju eins og hana má lesa út úr brotasilfri goðsagnanna, kemur mikilvægur munur í ljós. Freyja framfylgir sinni eigin þrá en stjórnast ekki af hlýðni. Hún dregst að hinu helga sambandi sem lýst er í goðsögunni um hana og hefur frumkvæði um að fala menið af dvergunum. (14) Hún fer hamförum meðal ókunnra þjóða í leit að Óði, grátandi tárum úr rauðu gulli (15) en Helga bíður í þögn og þolinmæði eftir að sálarmaki hennar komi að utan og sæki hana. Að því leyti virðist mér Helga vera persónugervingur fyrir undirgefið hlutverk konunnar sem hefur einkennt tímann sem saga hennar er sprottin úr.
 |
Tilvísanir:
1) Í sköpunarsögu Biblíunnar fer tvennum sögum af sköpun mannsins. Þar segir annars vegar: "Guð skapaði manninn eftir sinni mynd, hann skapaði hann eftir Guðs mynd, hann skapaði þau karl og konu." (1:27) Sumir hafa séð í þessum orðum staðfestingu á því að Guð sé tvíkynja. Seinna segir að Guð hafi skapað Evu úr rifi Adams (2: 21-23). Frá þessum sjónarhóli séð er Eva anima karlsins og kvenlægur mótpartur. Hún er þessi óhlýðna kvenlæga orka sem feðraveldið hefur lagt sig í líma við að temja og laga að þörfum sínum um aldir og árþúsundir. Þessi skírn konunnar og hins kvenlæga er gegnumgangandi þema í goðsögum okkar. Iðunn kona skáldskaparguðsins Braga, en hún varðveitti gulleplin í Ásgarði sem viðhéldu æsku guðanna, er dæmi um animuna ("músuna") sem karlar sækja skáldlegan innblástur til, samanber Hulduljóð Jónasar Hallgrímssonar sem hefst á orðunum, "Skáld er ég ei, en huldukonan kallar." Hvað hins vegar varðar jarðlægan animus og huldumann konunnar sýna þessar sögur hvernig allt kapp hefur verið lagt á að ná henni undan áhrifavaldi hans - að sverta hann og "bjarga" henni úr klóm hans - og gera hana að trúfastri og undirgefinni eiginkonu karlhetjunnar. Ég legg því áherslu á þroskaferli konunnar í túlkun minni. Um hina hliðina skortir okkur ekki dæmi.
2) Penelope Shuttle og Peter Regrove. 1986. The Wise Wound: The Myths, Realities, and Meanings of Menstruation (1978), bls. 289 (með tilvísun í Chris Knight prófessor í mannfræði. Á vefsíðu Knight - www.chrisknight.co.uk - er að finna umsagnir um verk hans Blood Relations: Menstruation and the origins of culture. 1995.)
3) Shuttle og Redgrove fjalla ítarlega um þessi tengsl með tilvísun í Mircea Eliade á bls. 133 í The Wise Wound. Í Blood, Bread, And Roses: How Menstruation Created the World, bls. 58, bendir Judy Grahn á að slangan sé "sú skepna jarðarinnar sem öðrum fremur líkist leggöngum eins og þau mætti ímynda sér utan líkamans. [...] Líkt og gerist með veggi kvenskapanna í samförum eða barnsfæðingu, þenst gin snáksins út og getur orðið gríðarlegt að umfangi utan um mús, kanínu, fisk eða jafnvel (eins og þegar kyrkislangan á í hlut) heil dádýr."
4) Skáldskaparmál, 4. Sjá einnig 41; 46. Frekari umfjöllun um þetta er að finna í túlkun minni á Kötludraumi hér að ofan.
5) Um hellinn: sjá tilvísun í Marie-Louise von Franz í túlkun minni á Fossvallabóndanum hér að ofan.
6) "The girl is holy" í kafla sem ber yfirskriftina "The Tribal Ways". Sjá tengil í Scandinavian Center for Shamanic Studies hér að neðan.
7) Sjá umfjöllun um þjóðsöguna Huldukonan í Hafnanúp hér að ofan.
8) Gylfaginning, XXXIV. Í kafla XII er ætt úlfa rakin til "hinnar gömlu gýgjar" sem greint er frá í Völuspá (39) og "verður sá einn máttkastur er kallaður er Mánagarmur."
9) Marie-Louise von Franz í samræðum við Fraser Boa í The Way of the Dream (1988), bls. 278.
10) Sama rit, bls. 279 ("Therefore, you could say the dog is the one true leader to the other world. In relation to the dream world, he is the guiding god in the unconscious.")
11) Shuttle og Redgrove, bls. 98.
12) Sama rit og bls., tilvísun í Dan Herz and Mogens Jensen: "Menstrual dreams and psychodynamics: emotional conflict and manifest dream content in menstruating women". Í Br. J. Med. Psychol., vol. 48, 1975, bls. 175-183.
13) Sjá innganginn hér að framan og grein mína "Helgar tíðir" (Lesbók Morgunblaðsins, 3. apríl 2004) sem er að finna á þessari vefsíðu undir "greinar".
14) Augljóst er að himneskt sjónarspilið hefur vakið skáldið í brjósti blaðamanns Morgunblaðsins sem lýsir atburðinum svo: "Það var sem æðri máttarvöld tækju skyndilega ákvörðun um að augnablikið yrði að fanga; í einu vetfangi var hið gráa gluggatjald skýjanna dregið frá og engu var líkara en glóandi, glansfægður giftingarhringur svifi um himinhvolfið.
Það stirndi af honum. Glæsileg sjón, en aðeins í skamma stund. Aftur dró ský fyrir sólu en um hálffimm skein þessi glæsilegi eldhnöttur skært að nýju; engu var líkara en sólin brosti þá sínu breiðasta eftir að hún losnaði að fullu við félagsskap karlsins í tunglinu. Bauð góðan dag með hefðbundnum hætti."
Í þessari ljóðrænu lýsingu má greina þennan kalda tón í garð mánans sem við þekkjum svo vel. Hvers vegna? Nú er ljóst að kvenhetjum eins og Freyju, Kötlu í Kötludraumi og Helgu í Olbogabarninu er fjarri því í mun að losna við téðan félagsskap karlverunnar í tunglinu heldur segja þær skilið við hinn himneska rekkjunaut með trega. Og þegar öllu er á botninn hvolft eru hin dýru djásn, öll þessi himneska völundarsmíð, gullbaugurinn, rúbínfestin, demantshringurinn, kórónan og sú margþætta merking sem mannkynið hefur gætt þessar hnossir og gersemar, afsprengi samræðis Mána og Sólar. Mér býður í grun að skínandi bros sólarinnar hafi átt sér aðrar orsakir en blaðamaðurinn gefur í skyn!
15) Hvað varðar frumkvæði Freyju, þá bendir Paula Weideger (1975) á að nútímarannsóknir sýni að kynhvöt kvenna rís hæst í kringum blæðingar og við egglos en hagar sér með ólíkum hætti í hvoru tilviki. Í hinu síðara hneigist konan til að vera móttækileg og ástrík en í hinu fyrra áköf og krefjandi og þá jafnframt líklegri til að taka frumkvæði. Menstruation and Menopause: The Physiology and Psychology, the Myth and the Reality, "Cycle of Sexual Arousal", bls. 121-129.
16) Í Gylfaginningu, XXXV, segir: "Óður fór í braut langar leiðir, en Freyja grætur eftir, en tár hennar er gull rautt. Freyja á mörg nöfn, en sú er sök til þess að hún gaf sér ýmis heiti er hún fór með ókunnum þjóðum að leita Óðs. Hún heitir Mardöll og Hörn, Gefn, Sýr."
 |
Rósa frænkavígslusaga frá tuttugustu öldinni |
"Rósa frænka" kom fyrst í heimsókn til mín í kringum fermingu. Báðir þessir tímamótaatburðir, heimsókn Rósu og fermingin, eru mér í fersku minni. En þótt bæði tilefnin væru fullorðinsvígsla mín, sá ég engin skýr tengsl á milli þeirra. Fyrsta altarisgangan var opinber staðfesting á upptöku minni í samfélag fullorðinna, neysla brauðsins og vínsins, líkama og blóðs Krists sem dó píslardauða fyrir syndir okkar. Þetta var eldraun, því að ég óttaðist að ég myndi verða mér til skammar fyrir að geta ekki komið víninu og náhvítri oblátunni niður. Við höfðum glensast með þetta, stelpurnar, og urðum að gæta þess að líta ekki hver á aðra til að skella ekki upp úr. Píslir og blóðsúthelling Krists féllu gersamlega í skuggann fyrir viðleitni okkar til að halda alvörusvipnum meðan á athöfninni stóð.
Öllu uppteknari vorum við af blóðinu sem ekki mátti nefna og kom úr okkar eigin líkama. Þegar ég gekk í gegnum kvendómsvígslu mína var ég í saumaklúbbi með vinkonum mínum úr götunni. Við höfðum tekið þennan sið upp eftir mæðrum okkar, að hittast reglulega og helga okkur útsaumi eða prjónaskap. Við höfðum byrjað kvöldið á að elda graut úr hundasúruleggjum sem við tíndum í móunum fyrir neðan götuna. Þetta reyndist lostæti sem við bárum stoltar fram með sykri og rjóma. Við vorum áhyggjulaus börn í fullorðinsleik. Okkur lá öllum á að verða konur og öðlast vald yfir eigin lífi.
Ég er að sauma út pennaveski með litskrúðugum dýramyndum. Það ríkir hlátur og vellíðan í hópnum. Þá gerðist það. Skyndilega finn ég óljósan doðakenndan verk, líkt og aðkenningu af þreytu, breiðast yfir neðra bakið á mér. Ég vissi strax hvers kyns var. Ég verð eitthvað svo þung, líkt og ég sé að slitna í sundur í miðjunni. Ég sit þögul um stund og stilli mig inn á þessa framandi kennd. Svo geri ég vinkonum mínum viðvart. Fullar eftirvæntingar trítlum við í halarófu fram á salernið. Loftið er þrungið spennu. Ég hef aldrei séð tíðablóð og... ég stari undrandi á brúnan blettinn í nærbuxunum mínum. "Þú ert byrjuð!" kvökuðu vinkonur mínar spenntar.
Daginn eftir er ég að snúast í kringum mömmu sem er að hafa sig til fyrir framan spegilinn í ganginum og greiðir sitt fallega rauðbrúna hár. "Þú veist," segir hún og horfir fast á andlit sitt í speglinum, "að nú þarftu að passa þig á strákum." Það var allt. Móðir mín sem bar nafn hinnar ginnhelgu völvu, hún hafði gleymt að fyrstu blæðingar eru ekki aðeins til marks um að leg ungrar stúlku sé orðið frjór jarðvegur fyrir sæði karlmanns. Hún hafði gleymt að tíðablóð hennar ber í sér frjómagn sem nærir rætur hennar og stuðlar að þroska hennar sem skapandi einstaklings.
Hvaðan kom eiginlega Rósa frænka? Við tengdum hana ómeðvitað rauðum lit blóðsins, held ég. Ekki blóminu, í það minnsta ekki ég. Þó þekktum við allar söguna af Þyrnirósu. En við sáum engin tengsl á milli Rósu frænku og þrettándu vísindakonunnar sem leiddi bölvun yfir Þyrnirósu, né tengdum við hana spunakonunni í turninum sem varð völd að því að álögin gengu eftir og Þyrnirós stakk sig á snældunni. Í okkar huga var Þyrnirósa saga um unga stúlku sem var bjargað úr álögum af hugprúðum prinsi og sem hún síðan bjó með hamingjusöm til æviloka. Rósa frænka var einfaldlega skrauthvörf fyrir blæðinngarnar sem við veigruðum okkur við að kalla sínu rétta nafni. Að segja að Rósa frænka væri í heimsókn var saklausara og fágaðra en að láta það flakka fullum fetum að við værum á túr. Og enn grófum við ekki eftir merkingunni sem lá að baki þessu sérkennilega orðalagi. Samkvæmt orðabókinn þýðir túr 'ferð, ferðalag' en það var ekki eins og við færum nokkurn skapaðan hlut. Það var ekki fyrr en ég fór að ígrunda lýsingu Snorra á Freyju í nýju ljósi, að ég skildi hvað bjó að baki þessari hugsun:
Freyja á mörg nöfn, en sú er sök til þess að hún gaf sér ýmis heiti er hún fór með ókunnum þjóðum að leita Óðs. Hún heitir Mardöll og Hörn, Gefn, Sýr. (1)
Þegar hér er komið sögu er Snorri búinn að gefa í skyn að Freyja, yfirgefin af Óði sem fór burt langar leiðir, hafi setið eftir heima og grátið rauðum tárum. Einn fræðimaður gerir athugasemd við að Snorri skuli ekki skýra "hvernig Freyja sé bæði heima og á flakki í leit að Óði." (2) En Freyja var völva sem ferðaðist huglægt út fyrir landamæri vökuvitundar í leit að þeim Óði sem fól í sér fyrirheit um heilun og heilleika. Mótsögnin skýrist af þeirri einföldu staðreynd að Freyja var á túr. Ef til vill má rekja þetta orðalag til þess samræmda hljóðfalls sem forfeður okkar sáu á milli starfsemi kvenlíkamans og örlagahjóls mánans sem varð dramatískara en ella meðan á magnþrungum blæðingunum stóð. Einnig er það þekkt staðreynd í nútímanum að konur hneigjast til að vera utan við sig þegar þær eru á túr og þeim þar af leiðandi hættara við slysum en ella. Þær eru fjarhuga, í veraldlegum aðstæðum sínum en þó ekki.
Nöfnin sem Snorri tilgreinir eru táknrænar vísanir í hlutverk Freyju sem frjósemisgyðju í víðasta skilningi. Mardöll hefur í sér fólgna mynd af eldheitri sól sem sökkvist í svalan sæ og rauðglóandi orkunni sem leysist úr læðingi við samruna andstæðnanna, því að mar þýðir ekki bara 'sjór' heldur einnig 'hestur' og hesturinn er aflgjafi sem sést best á því að við mælum orkuna í hestöflum. Hörn er talið leitt af hör og vísar í lífsþráðinn sem gyðjan spinnur á snældu sína eða rokk. Gefn er 'sú sem gefur' og bendir til frjósemi og gnóttar. Sýr þýðir 'gylta', dýr sem í fornum heimi varð tákn fyrir móðurlífið. Svínið er alæta, og á það til að eta afkvæmi sín líkt og legið fyrirkemur fóstrinu sem fær ekki litið dagsins ljós. Svínið er lífræn endurvinnslustöð sem framleiðir áburð úr úrgangi og stuðlar að gróanda og frjósemi lífsins. Kirka breytti mönnum Ódysseifs í svín í kviðunni sem við hann er kennd. En þegar hún leysti þá úr álögunum voru þeir umbreyttir, "unglegri en áður, og miklu fríðari og stærri á velli." (3) Latneskar orðabækur benda á að volva, það er 'leg' gyltunar, hafi verið eftirlætismatur með Rómverjum. Skyldu þær vinsældir ekki hafa komið til vegna hugmyndarinnar um heilandi endurvinnslukraft móðurlífsins og gyðjunnar sem var persónugervingur þess? Orðið völva er sýnilega runnið frá latneska orðinu volva, vulva sem þýðir 'leg'. (4)
Og hér vorum við, ungar stúlkur, sem stóðum á þröskuldi milli tveggja heima, heims barns og konu, og höfðum ekki hugmynd um kraftinn sem bjó í okkur. Renndum ekki grun í að okkur hafði verið falin gæsla svo magnaðs íláts.
Tilvísanir:
1) Gylfaginning, XXXV. 2) John Arnott MacCulloch. 1930. The Mythology of All Races, II, 125 ("In this passage Snorri does not explain how Freyja both remains at home and wanders in search of Od.")
3) Penelope Shuttle og Peter Regrove. 1986. The Wise Wound: The Myths, Realities, and Meanings of Menstruation (1978), bls. 176. - Tilvísun í "Ódysseifskviðu":Kviður Hómers, II. Sveinbjörn Egilsson þýddi, bls. 158.
4) Delphi, en svo kallaðist hof véfréttarinnar með Grikkjum, þýðir 'leg'. Véfréttin í Delfí starfaði einu sinni í mánuði og hefur getum verið að því leitt að hún kunni að hafa tengst blæðingum (Shuttle og Redgrove, bls. 147; bls. 208). Sr. Páll Björnsson (1621-1706) gefur þessa lýsingu á hofgyðjunni Pýþíu í Kennimark kölska, bls. 23: "Svo er skrifað Pythea í Delfis, hvar var hið sérlegasta hof, hafi setið yfir tripode (þrífæti) með útvíkkuðum lærleggjum og spáð svo með leyndarlimnum."
tenglar sem vísað er til í texta: